Stephen Herek đạo diễn, bối cảnh phim là thành Carcassonne bên dòng sông Aude (Pháp). Ông và tôi đã rất ấn tượng kiến trúc pháo đài Trung cổ lớn nhất châu Âu này.

Ký ức đó theo tôi đến hai mươi năm về sau, khi tôi đi Pháp học và ở lại trên chính mảnh đất lịch sử này.

Pháo đài và dòng sông

Thành phố tôi ở cách Carcassonne một giờ tàu, chỉ cần xuống ga và đi thêm một tuyến xe buýt là tới. Tại Pháp, giao thông công cộng khá phát triển. Đặc biệt, thanh niên dưới 26 tuổi được khuyến khích đi tàu và xe buýt bằng giá vé ưu đãi, giảm một nửa.

Xe băng qua sông, tôi thấy pháo đài hiện ra sừng sững nhìn xuống thung lũng. Sông Aude là đường biên giới tự nhiên và tuyến giao thương đường thủy duy nhất trong vùng. Dòng chảy không chỉ cung cấp nước uống cho cư dân và vật nuôi trong thành, mà ngày xưa nó còn vận hành các cối xay nước để nghiền ngũ cốc, đảm bảo nguồn lương thực tại chỗ khi bị bao vây. 

Chiếc cầu Pont Vieux bắc qua sông là mắt xích quan trọng nối thành với khu phố thấp. Trong lịch sử, bất kỳ ai muốn vượt cầu đều phải qua sự kiểm soát từ các tháp canh của pháo đài.

Cảnh quan nơi này làm tôi nhớ phim về các chàng ngự lâm cưỡi ngựa băng qua những đồng cỏ ven sông. Vào năm 1993, nhờ cảnh quan và kiến trúc trung cổ độc đáo này, Carcassonne đáp ứng mọi tiêu chuẩn của đạo diễn phim Ba chàng lính ngự lâm. 

Những cánh đồng mênh mông của miền Nam nước Pháp và nền pháo đài hùng vĩ phía xa đã tạo ra chiều sâu cho các cảnh quay chiến đấu và rượt đuổi bằng ngựa.

Ở Pháp, quần thể này được coi là một trong những dấu ấn thời Trung cổ được bảo tồn tốt nhất. Khi xem lại phim, tôi thấy các bối cảnh đều chân thật: từ những con hẻm lát đá cổ đến dinh thự Hồng y Richelieu, từ các phòng trong lâu đài bá tước đến các quảng trường và chợ. Đi trong thành mà tôi cứ ngỡ mình đang ở trong chính bộ phim. 

Thật tuyệt vời khi chiêm ngưỡng trực tiếp những bối cảnh được "dựng lên" từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, để có được điều đó, ta không thể bỏ qua dự án phục hồi gây tranh cãi nhất nhưng cũng quan trọng nhất trong lịch sử kiến trúc Pháp.

"Chàng ngự lâm" của kiến trúc Pháp

Carcassonne là một trong những quần thể quan trọng có từ thời tiền La Mã, đến thế kỷ XIII pháo đài đã có hệ thống tường thành kép và 52 tháp. Nhưng chiến tranh đã tàn phá, công trình chỉ còn là một phế tích đổ nát. Tới thế kỷ XIX, chính quyền Pháp đã thực hiện một cuộc đại trùng tu gắn liền với tên tuổi kiến trúc sư Eugène Viollet-le-Duc (1814 - 1879). 

Nơi đây được phục dựng thành một pháo đài Trung cổ "hoàn hảo" đến mức ngỡ ngàng. Viollet-le-Duc cũng nổi tiếng với việc trùng tu các công trình Gothic như nhà thờ Đức Bà Paris, thành Mont-Saint-Michel. Lúc đó, phong trào văn học lãng mạn, với những tác phẩm của Victor Hugo, đã khiến xã hội Pháp nhận ra giá trị di sản trung cổ.

Những tác phẩm phục dựng của Viollet-le-Duc đã hồi sinh nhiều di tích và ông được ví như một "hiệp sĩ di sản" thời kỳ đó. 

Ông đã đưa ra một "định nghĩa trùng tu" gây tranh cãi nhất trong lịch sử bảo tồn: "Phục chế một công trình không phải là bảo trì, sửa chữa hay xây dựng lại nó; mà là khôi phục nó về trạng thái hoàn chỉnh mà có thể chưa từng tồn tại ở bất kỳ thời điểm nào".

Với Carcassonne, Viollet-le-Duc không chỉ sửa chữa mà ông đã thay thế các mái phẳng kiểu miền Nam nước Pháp bằng các mái hình nón nhọn lợp đá phiến kiểu miền Bắc. Trường phái ủng hộ thì cho rằng ông đã tạo ra ngôn ngữ kiến trúc Gothic khoa học, giúp hiểu rõ cấu trúc thời Trung cổ. 

Trong khi đó, trường phái phản đối cho rằng sự phục dựng đó là bịa đặt và "không ai có quyền thêm thắt vào di sản". Tư tưởng này dẫn đến Hiến chương Venice năm 1964 - nền tảng của bảo tồn hiện đại. Tài liệu này quy định nghiêm ngặt các nguyên tắc ứng xử với di sản: "Không được tái tạo phần đã mất, không được thêm yếu tố mới, phải giữ tính xác thực, phải phân biệt rõ cái cũ và cái mới". 

Từ đó, Carcassonne bị các nhà khoa học chỉ trích nặng nề vì vi phạm tính xác thực, nhưng người dân Pháp và du khách yêu nó vì nó mang lại cảm giác sống trong truyện cổ tích.

Nghĩ về những công trình di sản Việt Nam

Qua câu chuyện di sản gây tranh cãi này, tôi nhớ tới những công trình ở Việt Nam. Thực tế ở ta cũng tồn tại hai trường phái. Ví dụ đầu tiên là công trình phục hồi Điện Kiến Trung ở Huế. Công trình này bị phá hủy trong chiến tranh, chỉ còn lại nền móng. 

Từ năm 2019 đến đầu năm 2024, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã tiến hành phục dựng toàn diện dựa trên ảnh tư liệu và bản vẽ. Ta thấy những điểm theo tư tưởng Viollet-le-Duc là tái tạo hoàn toàn phần đã mất, sử dụng vật liệu mới kết hợp kỹ thuật truyền thống để tạo ra một diện mạo rực rỡ, hoàn mỹ. Điều này nhằm giúp người xem "hình dung" trọn vẹn sự lộng lẫy của kiến trúc thời Nguyễn.

Ví dụ thứ hai mang tinh thần Hiến chương Venice là công trình bảo tồn khu di tích Tháp Mỹ Sơn - Quảng Nam. Các tháp Chăm tại đây bị sụp đổ, hư hại nặng nề do thời gian và bom đạn. Các chuyên gia chủ trương không tái tạo phần đã mất. Những mảng tường đổ nát được giữ nguyên trạng, không xây nối thêm mái hay trần nếu không có bằng chứng khảo cổ tuyệt đối. 

Họ không thêm yếu tố mới làm nhiễu loạn, mà chỉ gia cố kết cấu để tránh sụp đổ thêm. Khi cần thay thế các viên gạch mục nát, các chuyên gia sử dụng gạch mới có màu sắc hoặc ký hiệu nhẹ để người xem kỹ có thể nhận ra đâu là gạch gốc thế kỷ X, đâu là gạch tu bổ thế kỷ XXI. Di tích được để ở trạng thái "phế tích" để kể câu chuyện về sự tàn khốc của thời gian và chiến tranh, thay vì biến nó thành một công trình trông như mới xây.

Hai ví dụ trên là tiêu biểu cho hai tư tưởng và trường phái cùng tồn tại song song.

Trên thực tế, việc giữ nguyên trạng không hề dễ dàng, điều đó phụ thuộc vào vật liệu và điều kiện bảo trì. Những di tích châu Âu thường được xây bằng đá có độ bền khác với những công trình gỗ ở châu Á. Việc lựa chọn phương pháp nào phải theo từng trường hợp cụ thể. 

Tuy nhiên, những bài học từ Carcassonne vẫn rất quan trọng cho chúng ta học hỏi. Mọi lớp lịch sử đều có giá trị đóng góp vào câu chuyện chung của di tích.

Sau cùng, việc bảo tồn thành công không chỉ là giữ gìn những viên đá, mà còn là giữ gìn đời sống cư dân. Nếu một di sản bị "du lịch hóa" hay "điện ảnh hoá" hoàn toàn và mất đi cộng đồng bản địa, nó sẽ mất đi linh hồn. Carcassonne không phải là một "bảo tàng chết"; người dân vẫn sống, kinh doanh và tổ chức lễ hội bên trong lớp vỏ cổ kính đó. 

Trẻ con vẫn có trường học, vẫn có đầy đủ dịch vụ công cộng bên trong pháo đài. Ngoài ra, cư dân trực tiếp tham gia vào quản lý di sản, đảm bảo tòa thành không trở thành "sân khấu du lịch" tách rời đời sống thực. Đó thực sự là một di sản Trung cổ "sống" được trong nhịp sống đương đại.