Trường học cần làm gì để bảo vệ năng lực suy nghĩ độc lập của con người trước sức mạnh của AI?

Thói quen xử lý tất cả bằng AI

Giảng dạy đại học, tôi thấy một số sinh viên không thể tự tin trả lời những vấn đề khá đơn giản bởi thói quen xử lý tất cả các dạng bài tập hay câu hỏi của giảng viên bằng AI.

Như khi tôi trình chiếu một đoạn quảng cáo nổi tiếng và hỏi về cảm nhận cá nhân, ngay lập tức một số em thao tác trên máy nhờ các "trợ lý AI" phân tích những tầng ý nghĩa của quảng cáo. Dù cảm nhận, cảm xúc cá nhân là dạng câu hỏi vốn không phân định đúng - sai và rất cần góc nhìn đa chiều từ người học.

Khi sinh viên có thể nhận được câu trả lời trọn vẹn chỉ sau vài giây nhờ công cụ AI hỗ trợ, quá trình vật lộn với vấn đề, tìm kiếm dữ liệu, suy đoán hay phản biện..., vốn là cốt lõi của tư duy, đã bị rút ngắn, thậm chí bị bỏ qua.

Và không chỉ có sinh viên. Gần đây tại hội thảo có chủ đề "Khi sinh viên dùng AI: Phát hiện, đánh giá và xử lý ra sao", một học giả đã chia sẻ câu chuyện về học viên cao học lập bảng hỏi nghiên cứu trông có vẻ rất chỉn chu, mạch lạc. Tuy nhiên khi được hỏi, học viên này lại không thể lý giải vì sao mình chọn cách tiếp cận đó, cũng không đủ khả năng phản biện những câu hỏi mở rộng từ chính đề tài của mình.

Đây là hậu quả của quá trình sử dụng AI tạo ra sản phẩm nghiên cứu một cách thụ động. Một giáo sư nói vui rằng sinh viên bây giờ đã có thể nộp bài luận dựa trên nền tảng học thuật "cao siêu" nào đó... mà chính ông nghiên cứu mấy chục năm cũng chưa từng nghe qua. Nhưng khi kiểm chứng lại phát hiện các lý thuyết trên hoàn toàn không có thật, tài liệu tham khảo bị AI ngụy tạo.

Không thể phủ nhận được sức mạnh của AI với câu trả lời có cấu trúc rõ ràng, trình bày hợp logic, thậm chí mang dáng dấp của những công trình học thuật được nghiên cứu kỹ lưỡng. Và chính điều này khiến người học mất cảnh giác, tin rằng cỗ máy AI biết tư duy, biết suy nghĩ nghiêm túc dựa trên bộ dữ liệu khổng lồ do con người cung cấp. 

Tuy nhiên trên thực tế, nội dung do AI tạo ra có khả năng che giấu các sai lệch rất tinh vi. Hiện tượng đó được các nhà khoa học gọi là "AI hallucination" (tạm dịch: ảo giác AI) - hệ thống tạo ra thông tin sai lệch, không có thật nhưng được diễn giải rất hợp lý và thuyết phục. 

Sinh viên dùng AI, xử lý ra sao?

Tuy vậy, theo tôi, hiện tượng ảo giác AI không hẳn là tín hiệu đáng sợ, mà ngược lại nó phơi bày một giới hạn quan trọng: AI vẫn chưa thay thế được năng lực tư duy phản biện của con người. 

Khi người học đối diện với các "sai lệch tinh vi" từ AI, họ buộc phải quay lại với chính năng lực tư duy của mình để kiểm chứng câu trả lời, đọc sâu và tìm ra đáp án. Ở góc nhìn này, AI có thể trở thành loại công cụ buộc con người phải tỉnh táo hơn khi tiếp cận tri thức.

Việc cấm sử dụng AI trong môi trường giáo dục có thể là bất khả thi. Do đó, để tránh khỏi hiện tượng lười tư duy, bị ảo giác AI dẫn dắt hoặc đánh mất khả năng phân biệt giữa tri thức thật và tri thức AI ngụy tạo, rất cần các cơ chế chính sách đồng bộ từ trường đại học.

Thay vì đánh giá sản phẩm cuối cùng, thứ AI có thể dễ dàng hỗ trợ tạo ra, cần chuyển sang đánh giá quá trình, yêu cầu người học giải thích lập luận, bảo vệ quan điểm. Như trường Nanyang Technological University tại Singapore ra thông báo không khuyến khích phụ thuộc vào các công cụ phát hiện AI, bởi độ chính xác còn nhiều hạn chế. Trường này nhấn mạnh việc đào tạo sinh viên sử dụng AI một cách có trách nhiệm và hiểu rõ giới hạn của nó.

Ngay cả những đại học hàng đầu thế giới như University of Sydney (Úc) cũng phải điều chỉnh cách đánh giá theo mô hình "tiếp cận 2 chiều". Một mặt cho phép sinh viên sử dụng AI trong các bài tập mở, mặt khác vẫn duy trì các hình thức đánh giá trực tiếp, có kiểm soát như thi tại lớp hoặc kiểm tra vấn đáp, không dùng công cụ hỗ trợ, để đảm bảo năng lực thật của người học. 

Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm rõ ràng: AI có thể hỗ trợ quá trình học, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng năng lực cá nhân.