Có lẽ đây là cách hoàn hảo nhất để khép lại vòng đấu mở màn của kỳ World Cup năm nay. Bồ Đào Nha đã chiếm ưu thế và được xem là ứng cử viên nặng ký, Cristiano Ronaldo nỗ lực tìm bàn thắng để sánh ngang với các ngôi sao khác, nhưng chính Yoane Wissa – cầu thủ khiêm tốn hơn nhiều – lại ghi bàn gỡ hòa đầy ấn tượng.
Trong khoảnh khắc ăn mừng rộn rã ấy, không chỉ có các cầu thủ mà cả đất nước Cộng hòa Dân chủ Congo cùng hòa chung niềm hạnh phúc: bàn thắng đầu tiên của họ tại một kỳ World Cup.
Những khoảnh khắc như thế không hiếm trong giải đấu này: bàn thắng của Livano Comenencia cho Curacao vào lưới Đức, của Aymen Hussein cho Iraq vào lưới Na Uy, hay Cabo Verde cầm hòa Tây Ban Nha 0-0. Tất cả tạo nên một chủ đề xuyên suốt – một kỳ World Cup kịch tính, sôi động và đầy cạnh tranh – trước khi bước vào những trận cầu quyết định danh hiệu.
Giữa niềm vui ấy vẫn ẩn chứa một thông điệp sâu sắc: liệu có lĩnh vực nào khác có thể mang đến sự đoàn kết toàn dân tộc lớn như thế này không?
Người ta gọi đó là “chủ nghĩa dân tộc ôn hòa”, và ý nghĩa của nó hiện rõ ngay lập tức. Với nhiều cầu thủ và ban huấn luyện, điều này không chỉ là cảm xúc – đó là kết quả của một quá trình làm việc nghiêm túc.
Từ trước World Cup, tại lễ bốc thăm ở Washington tháng 12, nhiều huấn luyện viên đã nhận ra một điểm chung trong các buổi hội thảo: sự chia tách vô thức giữa các cầu thủ sinh ra trong nước và những người thuộc thế hệ kiều bào. Huấn luyện viên Iraq, Graham Arnold, từng chia sẻ rằng các nhóm này thường ngồi ở bàn riêng, và ông đã thay đổi bằng cách yêu cầu tất cả cùng ngồi chung một bàn.
Việc Iraq góp mặt tại World Cup chính là minh chứng cho hiệu quả của sự gắn kết đó.
Iraq là một trong nhiều đội có nòng cốt là các cầu thủ sinh ra ở nước ngoài; đáng chú ý nhất là Morocco, đội hình toàn bộ gồm các cầu thủ thuộc cộng đồng kiều bào. Wissa cũng sinh ra tại Pháp, giống nhiều đồng đội của anh trong đội tuyển Congo.
Trong khi đó, Curacao có tới 25 trong tổng số 26 cầu thủ sinh ra ngoài lãnh thổ quốc gia mình.
Tổng cộng có 292 cầu thủ trên tổng số 1.248 – gần một phần tư – được sinh ra ở nước khác với quốc gia mà họ đại diện. Đây là con số cao nhất trong lịch sử, cả về tỷ lệ lẫn tuyệt đối, trong kỳ World Cup có 48 đội tham dự.
Dù mỗi quốc gia có mối liên hệ riêng với cộng đồng kiều bào, tất cả cùng phản ánh một thực tế chung của World Cup năm nay: bóng đá trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, nơi nhiều người mang nhiều quốc tịch khác nhau.
Điều trớ trêu là chính phủ Mỹ hiện tại, do Tổng thống Donald Trump dẫn dắt, lại đang có xu hướng đi ngược lại với tinh thần toàn cầu này. Nhiều đội bóng tại giải cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp, khi số lượng cổ động viên được phép di chuyển bị hạn chế.
Thế nhưng, hình ảnh cầu thủ mang nhiều quốc tịch như Folarin Balogun ghi bàn cho đội tuyển Mỹ vào lưới Paraguay – bàn thắng đẹp nhất của Mỹ trong nhiều năm – lại thể hiện một “giấc mơ Mỹ” theo cách riêng.
Đây chính là bữa tiệc bóng đá toàn cầu, nơi World Cup không chỉ là giải đấu mà còn là lễ hội của sự đa dạng và đại diện quốc gia.
Xu hướng này cũng đang làm thay đổi bản chất của bóng đá hiện đại. Nó có thể giúp thu hẹp khoảng cách trình độ, tạo nên sự cân bằng khiến World Cup năm nay trở nên khó đoán hơn bao giờ hết.
Tờ The Independent từ lâu đã chỉ ra rằng yếu tố quyết định nhất trong bóng đá quốc tế hiện đại là cách các quốc gia Tây Âu giàu có đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống phát triển tài năng trẻ.
Thành công không còn đến từ sự phát triển tự nhiên, mà từ quy trình đào tạo bài bản. Pháp xây dựng trung tâm Clairefontaine, Tây Ban Nha đầu tư vào cơ sở vật chất và huấn luyện theo triết lý Hà Lan, Đức tiếp thu mô hình ấy, và Anh còn tiến xa hơn nữa.
Đây chính là lời giải thích lớn nhất cho việc hầu hết các kỳ World Cup và Euro trong thế kỷ 21 đều do các đội châu Âu thống trị.
Thế nhưng giờ đây, một bước ngoặt mới đang xuất hiện – có thể khiến kết cục của World Cup này bất ngờ hơn bao giờ hết.
Những quốc gia phát triển đang “sản xuất” ra lượng lớn tài năng từ mọi tầng lớp xã hội – đến mức các quốc gia kém giàu hơn, vốn là nơi xuất phát của nhiều cộng đồng di cư, giờ cũng được hưởng lợi. Các đội tuyển quốc gia không có đủ nguồn lực huấn luyện giờ đây lại có thể triệu tập những cầu thủ được đào tạo trong môi trường bóng đá đỉnh cao.
Dù Fifa bị chỉ trích ở nhiều mặt, nhưng các quy định về tư cách thi đấu đã góp phần không nhỏ. Các điều luật nay không còn quá khắt khe như trước – khi chỉ một trận giao hữu hay một lần khoác áo đội trẻ có thể quyết định toàn bộ sự nghiệp quốc tế. Giờ đây, luật đã được cập nhật để phù hợp với thế giới đa quốc tịch, nơi cầu thủ có nhiều lựa chọn quốc gia và khó thể đưa ra quyết định đúng đắn khi còn quá trẻ.
Từ trường hợp Munir El Haddadi chuyển từ đội tuyển Tây Ban Nha sang Morocco, những cầu thủ đã có tới ba lần khoác áo đội tuyển quốc gia vẫn có thể đổi sang đội khác nếu các trận đó diễn ra trước tuổi 21.
Tất nhiên, điều này có thể diễn ra theo cả hai chiều – như trường hợp Declan Rice – nhưng điều quan trọng là tài năng được phân bổ đều hơn trên toàn cầu.
Chính sách phân phối tiền thưởng của Fifa cũng bắt đầu nâng cao tiêu chuẩn cơ sở hạ tầng trên khắp thế giới, như huấn luyện viên Arsène Wenger từng chia sẻ với The Independent, dù vẫn có những lo ngại về việc cơ chế này có thể bị lợi dụng cho mục đích chính trị.
Xu hướng này còn lan sang thị trường chuyển nhượng. Ngày càng nhiều cầu thủ được thi đấu trong môi trường chuyên nghiệp hàng đầu. Một nghiên cứu học thuật thậm chí ví thị trường chuyển nhượng cầu thủ toàn cầu như ngành công nghiệp cà phê, khi các quốc gia giàu thu lợi nhiều nhất từ việc “chế biến” nguyên liệu thô – tức là tài năng – thay vì sản xuất ra nó.
Dù điều đó khiến các giải đấu trong nước chịu thiệt, song các đội tuyển quốc gia lại được hưởng lợi.
Thị trường chuyển nhượng toàn cầu suy cho cùng vẫn liên quan đến con người – những người có cảm xúc và tình yêu đối với quốc gia mà họ lựa chọn đại diện.
Nếu có ai cho rằng điều này mang tính trịch thượng với các nền bóng đá nhỏ, thì đó chỉ là hệ quả của sự tập trung tài chính khổng lồ tại các quốc gia Tây Âu. Họ nắm giữ quá nhiều nguồn lực, khiến những nước khác gần như không thể theo kịp trong nền kinh tế bóng đá toàn cầu hiện nay.
Dẫu vậy, nghịch lý này lại đang mang đến hiệu ứng tích cực cho World Cup năm nay – và cho bóng đá quốc tế nói chung.
Chưa bao giờ khoảng cách giữa các đội tuyển mạnh và yếu lại gần nhau đến thế. Điều đó được thể hiện rõ trong vô vàn khoảnh khắc vui sướng mà chúng ta đã chứng kiến từ đầu giải đến nay.
