यूएन म्हणते की जग लवकरच पॅरिस कराराच्या 1.5 डिग्री सेल्सिअस तापमानवाढ मर्यादेचे उल्लंघन करेल, हळूहळू थंड होण्यापूर्वी तापमान वाढ रोखण्यासाठी धोरण आवश्यक आहे. तज्ञांनी दशकांच्या हवामान आपत्ती, अन्न आणि पाण्याची कमतरता, इकोसिस्टमचे नुकसान आणि अपरिवर्तनीय टिपिंग पॉइंट्सचा इशारा दिला आहे.
प्रकाशित तारीख – 2 सप्टेंबर 2026, सकाळी 11:35
वॉशिंग्टन: हवामान बदलाविरुद्धच्या लढ्यात धोरणात्मक माघार घेताना, संयुक्त राष्ट्रांनी कबूल केले आहे की पृथ्वीने ग्लोबल वार्मिंगच्या सर्वात वाईट हानीपासून बचाव करण्याची संधी गमावली आहे. त्यामुळे आता जगाने धोक्याच्या क्षेत्राच्या खाली तापमान कसे आणायचे आणि सुरक्षिततेकडे कसे जायचे हे शोधले पाहिजे, असे अधिकारी म्हणतात.
कोळसा, तेल आणि वायू जळल्यामुळे तापमानवाढ झाल्यामुळे 2015 च्या पॅरिस हवामान करारामध्ये पृथ्वी लवकरच सुरक्षित तापमान मर्यादा ओलांडणार आहे, असे संयुक्त राष्ट्रांच्या पर्यावरण कार्यक्रमाने बुधवारी जारी केलेल्या पहिल्या प्रकारच्या अंधकारमय अहवालात म्हटले आहे.
हार मानण्याऐवजी, शास्त्रज्ञ आणि यूएन अधिकारी अत्यधिक तापमानवाढ मर्यादित करण्याचा प्रयत्न करण्याची शिफारस करतात आणि नंतर तापमान पुन्हा मान्य केलेल्या उंबरठ्यावर आणण्याची शिफारस करतात. परंतु तरीही याचा अर्थ अनेक दशके हवामानाशी संबंधित आपत्ती, वाढणारे समुद्र, विलुप्त होणे आणि वितळणारे बर्फ आणि हिमनद्या असे असतील.
“हवामान आपत्ती टाळण्यासाठी मानवता वेगाने मर्यादा ओलांडत आहे,” असे संयुक्त राष्ट्राचे सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरेस म्हणाले.
ओव्हर-द-लिमिट वॉर्मिंगच्या कालावधीनंतर, नवीन धोरणामध्ये जीवाश्म इंधनाचा वापर संपवून आणि उद्योगांचे कार्बन डायऑक्साइड हवेतून बाहेर काढण्यासाठी काही प्रकारचे मार्ग विकसित करून मर्यादेच्या खाली परत जाण्याची कल्पना केली आहे.
“हे एक वास्तविकता तपासणी आहे. आपल्याला या उबदार जगासोबत जगायचे आहे,” असे अहवालाचे सह-लेखक रिचर्ड बेट्स, एक्सेटर विद्यापीठातील हवामान शास्त्रज्ञ म्हणाले. “पण तापमानवाढ मर्यादित करण्यासाठी आपण अजूनही बरेच काही करू शकतो.”
लाँगटाइम वार्मिंग थ्रेशोल्ड पार करणे
पॅरिस हवामान करारानंतर, संयुक्त राष्ट्रांनी आपल्या हवामान विज्ञान शाखेला वेगवेगळ्या तापमानवाढ मर्यादांचा अभ्यास करण्याचे आदेश दिले. 19व्या शतकाच्या मध्यभागी तापमानापेक्षा 1.5 अंश सेल्सिअस (2.7 अंश फॅरेनहाइट) हे उद्दिष्ट शास्त्रज्ञांना 2 अंश सेल्सिअस (3.8 अंश फॅरेनहाइट) परंतु 1.5 अंशांवर नसून 2 अंश सेल्सिअस (3.8 अंश फॅरेनहाइट) वर लोकांवर आणि ग्रहावर परिणाम करणारे नाट्यमय परिणाम आढळल्यानंतर सामान्यतः स्वीकारले गेले.
जग आता 1.4 अंश सेल्सिअस (2.5 अंश फॅरेनहाइट) पूर्व-औद्योगिक पातळीपेक्षा जास्त आहे, काही शास्त्रज्ञांनी गणना केली आहे. हे मोजमाप एका वर्षाच्या तापमानापेक्षा 20 वर्षांच्या सरासरीवर आधारित आहे.
तापमानवाढ 1.5 अंशांपर्यंत मर्यादित ठेवण्याचा कोणताही मार्ग नाही असे तज्ज्ञांचे म्हणणे असूनही, UN अधिकाऱ्यांनी 1.5 खिडकी अद्याप उघडी असल्याचे कायम ठेवले. बुधवारच्या अहवालाने शेवटी कबूल केले की जग “पुढील काही वर्षांत” 1.5 उंबरठा ओलांडेल.
अहवालात म्हटले आहे की, जर देशांनी महत्त्वाकांक्षी हवामान उद्दिष्टांचा पाठपुरावा केला तर शतकाच्या मध्यापर्यंत तापमानवाढ 1.8 अंश (3.2 अंश फॅरेनहाइट) वर पोहोचेल, परंतु सरकारच्या सध्याच्या धोरणांनी तापमान 2010 पूर्वीच्या तापमानापेक्षा 2.6 अंश (4.7 अंश फॅरेनहाइट) वर ढकलले पाहिजे.
त्यामुळे 1.5 अंश तापमानवाढ रोखण्याऐवजी, आता UN ने म्हटले आहे की ते धोरणकर्त्यांनी “भविष्यासाठी तयार व्हावे आणि नेव्हिगेट करावे” ज्यामध्ये जगाने ती मर्यादा ओलांडली आहे आणि नंतर तो मार्ग सुधारेल आणि तापमान थंड होईल. अहवालात अशी कल्पना आहे की जागतिक तापमान “पुढील काही वर्षांत” 1.5 च्या पुढे जाईल, अधिक तापमानवाढीचा कुबड-आकाराचा मार्ग अनुसरण करेल, शिखर, नंतर हळूहळू 1.5 च्या खाली थंड होईल, आदर्शपणे शतकाच्या अखेरीस. अहवाल आणि तज्ञ त्याला “ओव्हरशूट” म्हणतात.
UNEP चे कार्यकारी संचालक इंगर अँडरसन म्हणाले, “आपण अगदी स्पष्टपणे सांगूया, 1.5 लक्ष्य हे अजूनही लक्ष्य आहे. परंतु आता आपल्याला वरीलपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने संपर्क साधण्याची गरज आहे,” UNEP चे कार्यकारी संचालक इंगर अँडरसन म्हणाले.
1.5 मर्यादा “काही जादूई हवामान चट्टान” नाही जिथे तो फक्त खेळ संपला आहे, असे व्हिक्टोरिया विद्यापीठाचे हवामान शास्त्रज्ञ अँड्र्यू वीव्हर यांनी सांगितले, जो अभ्यासाचा भाग नव्हता. “आम्ही टाळलेल्या प्रत्येक दहाव्या अंशाचा अर्थ कमी नुकसान होतो.”
उच्च तापमान उंबरठ्याच्या पुढे कसे जाते यावर मर्यादा घालणे महत्त्वाचे आहे
प्रथम नवीन शिखर तापमान मर्यादित करणे आणि नंतर 1.5 अंशांपेक्षा जास्त वेळ कमी करणे सर्वात महत्वाचे आहे, अँडरसन म्हणाले.
परंतु जग कदाचित त्या ओव्हरशूट कालावधीत “अनेक, अनेक दशके,” बेट्स म्हणाले.
उत्सर्जन कमी करण्यात प्रत्येक पाच वर्षांनी उशीर झाल्यास तापमानवाढीत किमान दशांश अंशाची भर पडते, असे अहवालाचे सह-लेखक, इम्पीरियल कॉलेज लंडन येथील हवामान शास्त्रज्ञ जोएरी रोजेल यांनी सांगितले.
“आम्ही आता कृती केल्यास आम्ही ओव्हरशूट मर्यादित करू शकतो,” असे अहवालात म्हटले आहे. “सुरक्षित जग नाही, पण वर राहण्यापेक्षा सुरक्षित” 1.5 अंश दीर्घकालीन.
“मी वाचलेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान अहवालांपैकी हा सर्वात अंधकारमय अहवाल आहे. यात निराशा, निराशा आणि निकड आहे — परंतु राजीनामा नाही,” वीव्हर म्हणाले.
हवामान शास्त्रज्ञ बिल हेअर, क्लायमेट ॲनालिटिक्सचे सीईओ, म्हणाले की “जरी UNEP आम्ही स्वतः खोदलेल्या खड्डाचे वर्णन करण्याचे चांगले काम करत असले तरी, त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग आहे हे दाखवण्याचे ते खराब काम करते.”
प्राणघातक, भुकेल्या, तहानलेल्या जगाशी जुळवून घेणे
सरकारांनी खराब होत असलेल्या तापमानवाढीशी जुळवून घेण्याचे प्रयत्न वाढवणे आवश्यक आहे, जे गरीबांना सर्वात जास्त त्रास देते, “कारण काही परिणाम टाळता येत नाहीत,” अँडरसन म्हणाले.
अहवालात या टप्प्याला “कोपिंग आणि कंटेनमेंट” असे म्हटले आहे.
या ओव्हरशूट कालावधीत, हवामान बदलामुळे आणि तीव्र हवामानामुळे अधिक लोक मरतील किंवा आजारी पडतील, असे अहवालात म्हटले आहे. अन्न उत्पादनात घट होईल, लोक उपाशी राहतील, पाण्याची टंचाई बिकट होईल, अर्थव्यवस्था दुखावली जाईल आणि कोरलसारख्या प्रजाती नामशेष होतील, असे अहवालात म्हटले आहे.
हिमालयातील हिमनदीच्या विसर्जनाचा भाग म्हणून आलेल्या अलीकडील प्राणघातक नेपाळ पूरमागील कारणे गुंतागुंतीची असली तरी, बेट्स म्हणाले, “दुर्दैवाने आम्ही अशा आणखी गोष्टी पाहण्याची अपेक्षा करतो आणि त्यामुळेच आम्हाला पीक वार्मिंग मर्यादित करणे आवश्यक आहे.”
अहवालात अपरिवर्तनीय आणि कॅस्केडिंग प्रभावांसह “टिपिंग पॉईंट्स” चेतावणी देण्यात आली आहे, ज्यामध्ये पश्चिम अंटार्क्टिक आणि ग्रीनलँड बर्फाचे आवरण नष्ट होणे, ऍमेझॉन रेन फॉरेस्टचे नुकसान आणि अटलांटिक महासागरातील अभिसरण प्रणाली बंद करणे समाविष्ट आहे ज्यामुळे युरोपचा बराचसा भाग उबदार राहतो.
“काही ठिकाणे कमी-अधिक प्रमाणात अविमायोग्य किंवा अगदी निर्जनही होऊ शकतात,” असे अहवालात म्हटले आहे.
ओव्हरशूटमधील शेवटचा टप्पा म्हणजे हवेतून कार्बन डायऑक्साइड काढून तो कुठेतरी साठवून ग्रह थंड करणे. अहवालात असे म्हटले आहे की याचा पारंपारिक दृष्टीकोन म्हणजे अधिक झाडे लावणे, परंतु असे म्हटले आहे की झाडे लावल्याने जागतिक तापमानाचा दशांश अंश कमी होऊ शकतो. म्हणून लेखकांनी सांगितले की कार्बन काढून टाकण्यासाठी आणखी नवीन पद्धती आवश्यक आहेत.
इतर शास्त्रज्ञांनी ते अविश्वसनीय आणि महाग म्हटले.
“आम्ही 1.5 डिग्री सेल्सियस तापमानवाढ टाळण्यासाठी जागतिक उत्सर्जनाची धावपळ थांबवू शकलो नाही,” असे स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाचे हवामान शास्त्रज्ञ रॉब जॅक्सन म्हणाले, जे अहवालाचा भाग नव्हते. “आता ओव्हरशूट परिस्थितींमुळे आम्हाला ट्रेन त्वरीत थांबवावी लागेल आणि तिचा बॅकअप घ्यावा लागेल. ही आमची सर्वोत्तम आशा आहे का? नक्कीच. याची शक्यता आहे का? अजिबात नाही.”
