Không còn cảnh nón trắng xếp chồng chờ người mua vào mấy vụ cấy gặt, làng Chuông bây giờ nhộn nhịp quanh năm. Khách hàng nay không chỉ là người làm nông cần nón che mưa nắng mà là những bạn trẻ và cả du khách nước ngoài.

Nón lá sắc lụa, gấm hoa

Chị Lê Hương Linh, 27 tuổi, nhân sự tại tiệm Lá Non Chic, hào hứng khi kể về sự thay đổi thú vị này: "Có những hôm nhà mình đóng hàng đến gần 11h đêm vẫn chưa xong, nhất là mấy dịp lễ, Tết. Không chỉ khách ở các tỉnh thành khác mua nón mà còn nhiều du khách quốc tế nữa".

Câu chuyện bắt đầu từ những đơn đặt hàng "lạ đời" của khách. Chị Linh nhớ lại: "Lúc đầu họ đưa mẫu ảnh hỏi làng mình làm giống vậy được không. Thấy hơi lạ nhưng mình cũng nghiên cứu làm thử".

Chính hướng đi mới mẻ ấy đã tạo ra vòng tròn sinh kế bền vững cho người dân nơi đây.

Chị Phạm Thu Hoài, 26 tuổi, nhân viên tiệm Nón Chuông LALA, không khỏi vui mừng khi thấy tín hiệu khởi sắc: "Điều tích cực nhất là các bà các cô có việc làm đều đặn, thu nhập cũng ổn định hơn. Một số bạn trẻ trong làng bắt đầu quay lại học nghề".

Sức mua ngày một nhiều, nghệ nhân làng Chuông không chỉ làm nón đội đầu mà còn làm ra những chiếc nón nhỏ xíu bằng lòng bàn tay, tinh xảo y hệt nón thật để làm móc khóa, vật trưng bày, quà lưu niệm...

Nhiều sản phẩm thu hút được lượng lớn sự chú ý từ du khách. Các công ty du lịch móc nối cho các đoàn khách nước ngoài về làng tham quan và đến tận nhà dân để trải nghiệm một ngày làm nghệ nhân.

"Khách Tây ngồi xem mình làm từ đầu đến cuối rồi khoái chí thực hành theo, làm xong còn mua về nước làm quà nữa", chị Linh kể giọng đầy tự hào.

Đáng mừng hơn, nhiều kiều bào đã tìm về làng đặt mua số lượng lớn để mang về bày bán tại các khu chợ Việt ở hải ngoại hoặc làm quà tặng bạn bè bản xứ. Dù giá thành nón gấm lụa bán ra thị trường quốc tế cao hơn nhiều so với nón lá thông thường do chi phí vận chuyển, nhưng những đơn hàng vẫn đều đặn lên đường xuất ngoại.

Chị Nguyễn Thị Lụa, 22 tuổi, nhân viên tiệm Nón Dâu, kể lại: "Khách nước ngoài thích tính công phu của các sản phẩm thủ công Việt Nam mình lắm".

Bà Lê Thị Phương tiếp lời con gái mình: "Nhiều người liên hệ đặt hàng để mang sang nước ngoài bán. Mỗi lần đóng thùng lô hàng tầm cả 500 - 600 cái, có khi cả ngàn. Từ khi sản xuất ra loại nón này, chúng tôi nhận được nhiều đơn hàng ngoài nước hơn".

Kỳ vọng khởi sắc cho làng nghề truyền thống

Trước khi sản xuất ra nón lá gấm lụa, "sức mua của nón lá truyền thống phần lớn chỉ tập trung vào những dịp lễ, Tết hoặc khách du lịch", chị Thu Hoài bộc bạch.

Thời kỳ ấy, đầu ra thiếu ổn định khiến hoạt động sản xuất tại nhiều hộ gia đình làng Chuông chỉ cầm chừng. Lực lượng gắn bó nghề trong giai đoạn này chủ yếu là các bà, các mẹ phần lớn đã ngoài 60 tuổi. Không ít người buộc phải tạm gác nghề tổ tiên để tìm kế sinh nhai khác, khiến nỗi lo mai một của làng nghề nón lá từng hiện hữu trong đời sống người dân nơi đây.

Bên cạnh yếu tố thị trường, đặc thù nghề thủ công cũng là rào cản lớn. Nghề làm nón đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và nhiều thời gian, trong khi thu nhập không cao.

"Vì vậy thường chỉ những người không thể đi làm xa mới ở lại gắn bó nghề. Còn người trẻ thì chọn đi làm công nhân vì công việc ổn định và nhẹ nhàng hơn", chị Linh nói.

Những người trẻ sinh tại làng Chuông phần lớn chỉ giúp gia đình các công đoạn đơn giản như thắt, sửa nón. Vì thế, vào những cao điểm như mùa hè, các cơ sở làm nón vẫn thuê thêm học sinh, sinh viên phụ giúp các công đoạn đơn giản.

Thế rồi, chính từ sự cách tân nghệ thuật và trau chuốt sản xuất nón cùng sự yêu thích của đa dạng tệp khách hàng đã mang lại tín hiệu tích cực hơn cho làng nghề khi "nhiều hộ từng đóng cửa nay thấy vậy thì hoạt động trở lại", chị Lụa vui vẻ tâm sự.

Sự hồi sinh không đơn thuần doanh số, mà là tín hiệu lạc quan để đưa di sản văn hóa Việt vươn xa hơn.

Tỉ mẩn từng công đoạn để thu hút khách bốn phương

Để làm ra chiếc nón gấm lụa hay nón kim sa hoàn hảo, người thợ không chỉ cần sự khéo léo đơn thuần mà còn phải thật sự nhẫn nại và trau chuốt.

Cái khó nhất của việc cách tân nón lá chính là "cuộc chiến" giữa hình dáng và chất liệu chiếc nón. Người thợ phải căn chỉnh, kéo căng tấm vải lụa sao cho ôm sát khung nón hình chóp cứng cáp mà không để lại nếp nhăn, hoa văn không được gãy khúc.

Chị Lụa cho hay làm nón lụa khó gấp mấy lần nón thường. "Các cụ ở làng phải mất bao nhiêu ngày đêm, hỏng không biết bao nhiêu phôi nón mới tìm ra được cách căng vải chuẩn nhất", nghe chị Lụa kể mà thương cái sự tỉ mẩn của người làm nghề.

Để chiều lòng "thượng đế", những người thợ làng Chuông phải lặn lội sang tận làng lụa Vạn Phúc tìm mẫu vải đẹp nhất và những bảng màu phù hợp xu hướng để ướm lên nón. Chị Linh tâm sự phải cập nhật liên tục xem bây giờ giới trẻ thích màu pastel nhẹ nhàng hay những màu rực rỡ, rồi vải nào lên nón thì phẳng, vải nào thì bị xô...

Khi nón lụa, nón gấm đã bắt đầu quen mắt, người làng Chuông lại tiếp tục thử thách mình với nón kim sa. Theo lời chị Lụa, đây là loại nón khó làm nhất.

Vải kim sa dày, cứng và đầy những hạt nhựa lấp lánh. Người thợ phải tính toán từng đường cắt để vết nối không bị lộ, khi khâu nếu không khéo léo lách mũi kim qua khe các hạt kim sa thì sẽ không khâu lại được. Chính sự công phu ấy đã tạo ra chiếc nón lá cách tân hoàn hảo, nên kiều bào và du khách nước ngoài rất chuộng.

Từ sự hoài nghi ban đầu, giờ đây những chiếc nón lá cách tân đã được thị trường đón nhận nồng nhiệt, không chỉ trong nước mà còn ở nước ngoài.

Bằng sự sáng tạo không ngừng nghỉ, sự kết hợp giữa ý tưởng táo bạo của người trẻ và đôi bàn tay tài hoa của thế hệ đi trước đã giúp nón lá làng Chuông không bị lãng quên, mà ngược lại còn sống động và rực rỡ hơn bao giờ hết trong dòng chảy đời sống hiện đại.