ยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ราชสำนักไทยมีคำเรียกพระภรรยาของพระมหากษัตริย์หลายแบบ เรามักคุ้นชินกับคำว่า พระมเหสี พระสนมเอก หรือ เจ้าจอม
ตำแหน่งเรียกขานในยุคนั้นเน้นบอกสถานะความใกล้ชิด มากกว่าการจัดลำดับชั้นอย่างเป็นทางการ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 พระองค์จึงทรงจัดระเบียบการเรียกขานพระนามเจ้านายฝ่ายในใหม่ พระองค์ทรงกำหนดคำนำหน้าพระนามให้เป็นระบบระเบียบชัดเจน ตำแหน่งพระอัครมเหสีจึงมีคำจำกัดความที่แบ่งเป็นหมวดหมู่ตามลำดับชั้น
ความหมายของพระนางเจ้าคำว่า พระนางเจ้า ทำหน้าที่เป็นคำนำหน้าพระนามสำหรับพระภรรยาเจ้า พระมหากษัตริย์ทรงสงวนไว้สำหรับสตรีที่ทรงยกย่องให้ดำรงพระยศเป็นพระมเหสีลำดับต้น
หากเราแยกคำออกมาจะพบความหมายที่ลึกซึ้ง คำว่า พระนาง บ่งบอกถึงความเป็นสตรีผู้สูงศักดิ์ คำว่า เจ้า บ่งชี้ถึงความเป็นเจ้านาย เมื่อรวมกันจึงหมายถึงเจ้านายฝ่ายหญิงผู้ทรงเกียรติสูงสุด
ลำดับชั้นพระภรรยาเจ้าในปัจจุบันราชสำนักแบ่งพระภรรยาเจ้าออกเป็นหลายลำดับชั้น เพื่อให้เห็นภาพชัดเจน เราสามารถเรียงลำดับจากสูงสุดลงมาได้ดังนี้
สมเด็จพระบรมราชินีนาถ หมายถึงพระอัครมเหสีที่พระมหากษัตริย์ทรงมอบหมายให้สำเร็จราชการแทนพระองค์
สมเด็จพระบรมราชินี เป็นพระอัครมเหสีลำดับสูงสุดในสถานการณ์ปกติ
สมเด็จพระราชินี เป็นตำแหน่งพระอัครมเหสีที่พระมหากษัตริย์ทรงประกาศสถาปนาก่อนเข้าสู่พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
ลำดับรองลงมาเพิ่มเติม ได้แก่ สมเด็จพระอัครราชเทวี พระวรราชเทวี พระราชเทวี พระนางเธอ พระอัครชายาเธอ
เราจะเห็นความจริงข้อหนึ่ง คำว่า พระนางเจ้า มักจะประกอบอยู่ในพระอิสริยยศระดับสูงสุดเสมอ ตัวอย่างเช่น สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี
เส้นทางสู่ตำแหน่งสูงสุดสตรีที่จะก้าวขึ้นมาดำรงตำแหน่ง พระนางเจ้า อาจเป็นเจ้านายที่มีสายเลือดพระราชวงศ์อยู่แล้ว ตัวอย่างเช่น พระราชธิดาในพระมหากษัตริย์รัชกาลก่อน หรืออาจเป็นสามัญชนที่พระมหากษัตริย์ทรงประกอบพิธีราชาภิเษกสมรส พระมหากษัตริย์จะทรงสถาปนาพระยศใหม่ให้เหมาะสมกับพระเกียรติยศ
การสถาปนานี้ถือเป็นการยกย่องอย่างเป็นทางการ มีเป้าหมายเพื่อให้ประชาชนรับทราบสถานะของพระอัครมเหสีอย่างสมบูรณ์
ตำแหน่งพระนางเจ้าในประวัติศาสตร์ไทยยุคต้นรัตนโกสินทร์และรัชกาลที่ 5-9 เช่น สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์, สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี (พระบรมราชินีนาถ), สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี, และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ
พระมเหสีที่ทรงได้รับสถาปนาเป็นพระนางเจ้า/สมเด็จพระนางเจ้า ในอดีต (รัตนโกสินทร์)
รัชกาลที่ 4: สมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดี (พระอัครมเหสี)
รัชกาลที่ 5 (ยุคเริ่มสถาปนาพระยศ):
รัชกาลที่ 6
รัชกาลที่ 7: สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี
รัชกาลที่ 9: สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ
ข่าวล่าสุด
