भारतातील रात्रीचे वाढते तापमान: भारतातील हवामान बदलाचा चेहरा आता फक्त उकाड्याच्या दुपारपर्यंत मर्यादित राहिलेला नाही. अलीकडील संशोधन आणि आकडेवारीवरून असे दिसून आले आहे की, देशातील रात्र आता दिवसाप्रमाणे उग्र बनत आहेत. या बदलत्या हवामानाचा भारतीयांच्या आरोग्यावर आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर गंभीर परिणाम होत आहे. देशातील जवळपास 70 टक्के जिल्ह्यांमध्ये 'हॉट नाईट्स'चा अनुभव येतो अत्यंत उष्ण रात्रीच्या (अत्यंत गरम रात्री) संख्येत अभूतपूर्व वाढ नोंदवली गेली आहे, जी शास्त्रज्ञ आणि आरोग्य तज्ञांसाठी मोठ्या चिंतेचे कारण आहे.
'ऊर्जा, पर्यावरण आणि पाणी परिषद' (CEEW) च्या सखोल अभ्यासानुसार, दिवसाच्या उष्णतेपेक्षा उष्ण रात्री मानवी आरोग्यासाठी अधिक धोकादायक ठरू शकतात. साधारणपणे, रात्रीच्या वेळी तापमानात घट झाली की, मानवी शरीराला 'उष्णतेचा ताण' जाणवतो.
पण जेव्हा रात्रीचे तापमानही जास्त राहते तेव्हा शरीराची ही नैसर्गिक दुरुस्ती प्रक्रिया विस्कळीत होते. परिणामी, निद्रानाशाची समस्या वाढते, ज्यामुळे हृदयविकार, मानसिक तणाव आणि श्वसनाचे आजार होण्याचा धोका अनेक पटींनी वाढतो.
आकडेवारीच्या भीषण सत्याबद्दल बोलताना, 2001 पासून, भारतातील तापमान वाढीचा दर पूर्वीपेक्षा तिप्पट झाला आहे. भारतातील 70 टक्के जिल्ह्यांनी 2022 ते 2022 या दशकात सरासरी पाच किंवा अधिक 'अति गरम रात्री' अनुभवल्या आहेत; सामना केला आहे. बऱ्याच वर्षांत परिस्थिती अशी होती की अति उष्ण रात्रींची संख्या उष्ण दिवसांच्या संख्येपेक्षाही जास्त होती.
ही उष्णतेची लाट केवळ रुग्णालयांच्या ओपीडीपुरती मर्यादित नाही, तर तिने भारतीय कामगार दलाचे कंबरडे मोडले आहे. 1990 च्या तुलनेत 2024 मध्ये सरासरी भारतीयांना 366 तास जास्त उष्णतेचा सामना करावा लागेल.
'लॅन्सेट काउंटडाउन' अहवालानुसार, या अति उष्णतेमुळे 2024 मध्ये सुमारे 247 अब्ज संभाव्य कामगार तास वाया गेले. त्याचा थेट आणि सर्वात घातक परिणाम शेती आणि बांधकाम क्षेत्रात काम करणाऱ्या मजुरांवर झाला आहे.
हेही वाचा – लक्ष द्या तीव्र उष्णतेमुळे तुमच्या शरीरातील हार्मोन्स बिघडू शकतात, अशा प्रकारे तुमच्या आरोग्याची काळजी घ्या, त्याची गंभीर लक्षणे जाणून घ्या.
अहवालानुसार, 2024 मध्ये भारताला सरासरी 19.8 उष्णतेच्या लाटेचा सामना करावा लागला. 2000 पासूनची परिस्थिती अशी आहे की सरासरी भारतीय दिवसातील सात तासांपेक्षा जास्त उष्णतेमध्ये घालवतो की हलकी बाह्य क्रियाकलाप देखील मध्यम ते गंभीर आरोग्य धोके निर्माण करू शकतात. कार्बन उत्सर्जन आणि हवामान सुधारणांकडे तत्काळ लक्ष न दिल्यास रात्रीची ही उष्मा भविष्यात आणखी घातक ठरू शकते, असे पर्यावरणवाद्यांचे मत आहे.
