प्रजनन क्षमता ही स्त्रीची गर्भधारणेची क्षमता आहे. जन्मापूर्वीच स्त्रियांच्या शरीरात एक विशिष्ट प्रमाणात अंडी राखीव तयार होतात. कालांतराने हा साठा नैसर्गिक प्रक्रियांमुळे (एट्रेसिया) कमी होतो, त्यामुळे प्रजनन क्षमता कमी होते. संशोधनानुसार, वयाच्या ३० वर्षानंतर प्रजनन क्षमता हळूहळू कमी होऊ लागते. 35 वर्षांनंतर घट अधिक वेगाने होते आणि 40 वर्षांनंतर ती आणखी कमी होते. अंड्यांची संख्या आणि विशेषतः त्यांची गुणवत्ता कमी होणे हे त्याचे प्रमुख कारण आहे.डॉ. तृप्ती मेहता वरिष्ठ आयव्हीएफ सल्लागार, विहीर महिला केंद्र सर एचएन रिलायन्स फाउंडेशन हॉस्पिटलसविस्तर माहिती दिली आहे.(छायाचित्र सौजन्य – istock)

मासिक पाळीच्या दिवसात सतत मूड स्विंग-पोटदुखीचा त्रास होतो? स्वयंपाकघरातील हे आयुर्वेदिक मसाले शरीरासाठी रामबाण उपाय आहेत

वयोमानानुसार प्रजननक्षमतेत होणारे बदल असे दिसतात:

• 20 ते 30 चे दशक: महिलांची प्रजनन क्षमता सर्वोत्तम आहे, प्रत्येक मासिक पाळीत सुमारे 4 पैकी 1 महिला गर्भवती होते.
• मध्य तीस (सुमारे 35 वर्षे): प्रजनन क्षमता झपाट्याने कमी होते.
• वय 40: प्रत्येक मासिक पाळीत गर्भधारणेची शक्यता 10 पैकी 1 पर्यंत कमी होते.
• ४५ वर्षे आणि त्यावरील : नैसर्गिकरित्या गर्भधारणेची शक्यता खूपच कमी आहे.

वाढत्या वयानुसार होणारे प्रमुख बदल:

• क्रोमोसोमल विकृतींमध्ये वाढ
• भ्रूण विकासासाठी आवश्यक पेशींचे कार्य कमी होणे
• इम्प्लांटेशनची शक्यता कमी करणे
• गर्भधारणा कमी होण्याचा किंवा गर्भपात होण्याचा धोका वाढतो, ज्यामुळे गर्भधारणेसाठी जास्त वेळ लागू शकतो, IVF च्या यशाचा दर कमी होतो
• गर्भपात होण्याचा धोका वाढू शकतो आणि प्री-इम्प्लांटेशन जेनेटिक टेस्टिंग (PGT) किंवा फर्टिलिटी प्रिझर्वेशन आवश्यक असू शकते.

थोडक्यात, वाढत्या वयामुळे:

• अंड्यांची संख्या (ओव्हेरियन रिझर्व) कमी होते
• गुणसूत्रातील बदलांमुळे अंड्यांचा दर्जा घसरतो
• नैसर्गिक गर्भधारणेची शक्यता कमी होते
• गर्भपात आणि अनुवांशिक विकारांचा धोका वाढतो

विलंबित गर्भधारणेचे धोके काय आहेत? – विशेषतः गर्भाशयाच्या कर्करोगासारख्या रोगांचा धोका. 35 वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त वयाच्या गर्भधारणेला उशीर झालेला गर्भधारणा मानला जातो. वैद्यकीय भाषेत याला प्रगत माता वय म्हणतात.

या टप्प्यावर उद्भवणारे धोके खालीलप्रमाणे विभागले जाऊ शकतात:

प्रजनन जोखीम

नैसर्गिकरित्या गर्भवती होण्याची शक्यता कमी होते
गुणसूत्रातील बदलांमुळे अंड्यांचा दर्जा कमी होतो
गर्भपात होण्याचा धोका वाढतो
IVF उपचाराचा यशाचा दर कमी झाला

अनुवांशिक जोखीम

उशीरा गर्भधारणा झाल्यास बाळामध्ये काही अनुवांशिक विकारांचा धोका वाढू शकतो. विशेषतः:
ट्रायसोमी 21 (डाउन सिंड्रोम)
क्रोमोसोमल विकृती जसे की ट्रायसोमी 13, 16, 18 आणि 22

गर्भधारणेचे धोके

चयापचयाशी विकार होण्याची शक्यता वाढते
थायरॉईड विकार
फायब्रॉइड्स
एंडोमेट्रिओसिस
हृदयविकाराशी संबंधित गुंतागुंत

गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो का?

उशीरा पहिल्या गर्भधारणेमुळे एपिथेलियल ओव्हेरियन कॅन्सरचा धोका किंचित वाढू शकतो. तथापि, केवळ उशीरा गर्भधारणा हे मुख्य कारण नाही, वय वाढणे हा एक मोठा धोका घटक आहे.

पुढील परिस्थितींमध्ये हा धोका अधिक लक्षणीय होऊ शकतो:

डिम्बग्रंथि किंवा स्तन कर्करोगाचा कौटुंबिक इतिहास असणे
BRCA जनुक उत्परिवर्तन असणे
एंडोमेट्रिओसिसने ग्रस्त.

पाणी प्यायल्याने शरीरातील चरबी कमी होते का? जल उपवास म्हणजे काय आणि २४ तासांत शरीरात कोणते बदल होतात ते जाणून घ्या

तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा संपूर्ण आयुष्यभर धोका तुलनेने कमी आहे. तसेच, गर्भधारणा, स्तनपान आणि गर्भनिरोधक गोळ्यांचा वापर या कर्करोगाविरूद्ध काही संरक्षणात्मक घटक मानले जातात. तीस किंवा चाळीशीच्या उत्तरार्धातही अनेक स्त्रिया यशस्वीरित्या गर्भधारणा करतात आणि निरोगी बाळांना जन्म देतात हे देखील महत्त्वाचे आहे, परंतु यासाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी, तपासणी आणि डॉक्टरांचे नियमित मार्गदर्शन आवश्यक आहे.