भारतीय लोककथा, पुराणकथा आणि चित्रपटांमध्ये लपवलेल्या खजिन्याचे रक्षण साप करतात अशी समजूत शतकानुशतके प्रचलित आहे. सोने, चांदी किंवा मौल्यवान वस्तू जमिनीत पुरल्या गेल्यानंतर त्यांचे रक्षण साप करतात असा अनेकांचा विश्वास आहे. मात्र, वन्यजीव तज्ज्ञ आणि जीवशास्त्रज्ञांच्या मते यामागे कोणतेही गूढ किंवा अलौकिक कारण नसून त्यामागे पूर्णपणे नैसर्गिक आणि वैज्ञानिक कारणे आहेत.
पूर्वीच्या काळात खजिने बहुतेकदा जमिनीखालील गुप्त खोल्या, बोगदे, जुने वाडे, किल्ले किंवा पडके अवशेष यामध्ये लपवले जात असत. अशा ठिकाणी वर्षानुवर्षे मानवी वर्दळ नसल्यामुळे थंड, अंधारमय आणि सुरक्षित वातावरण तयार होत असे. हे वातावरण सापांसाठी अत्यंत अनुकूल असल्याने ते अशा ठिकाणी वास्तव्य करतात.
याशिवाय, जुन्या खंडहरांमध्ये आणि भूमिगत जागांमध्ये उंदीर, पाल तसेच विविध कीटक मोठ्या प्रमाणात आढळतात. उंदीर हे सापांचे प्रमुख खाद्य असल्यामुळे अन्नाच्या शोधात साप अशा भागांकडे नैसर्गिकरित्या आकर्षित होतात.
साप हे शीतरक्तीय प्राणी असल्याने ते स्वतःच्या शरीराचे तापमान नियंत्रित करू शकत नाहीत. त्यामुळे अतिउष्ण किंवा अतिथंड वातावरणात योग्य तापमान टिकवून ठेवण्यासाठी ते बिळे, सुरंग किंवा जमिनीखालील सुरक्षित जागांचा आश्रय घेतात.
त्या काळात श्रीमंत लोक खजिन्यांच्या जवळ साप सोडायचे?
वैज्ञानिकांच्या मते, सापांना सोने, चांदी किंवा खजिन्याशी कोणतेही आकर्षण नसते. खजिन्याजवळ त्यांची उपस्थिती हा केवळ योगायोग असून ती त्यांच्या निवासस्थानाच्या गरजा आणि अन्नाच्या उपलब्धतेशी संबंधित असते.
भारतीय पौराणिक कथांमध्ये नागांना अनेकदा संपत्ती आणि गुप्त खजिन्याचे रक्षक म्हणून चित्रित करण्यात आले आहे. कालांतराने लोककथा, कादंबऱ्या आणि चित्रपटांमधून ही धारणा अधिक बळकट झाली. काही इतिहासकारांच्या मते, प्राचीन काळात राजे आणि श्रीमंत लोक खजिन्यापासून चोरांना दूर ठेवण्यासाठी तेथे विषारी साप असल्याच्या अफवा पसरवत असत.
काही प्रसंगी सुरक्षेच्या दृष्टीने खजिन्याच्या परिसरात जाणीवपूर्वक विषारी सापही सोडले जात असल्याचे उल्लेख आढळतात. यामुळे खजिना आणि साप यांचा संबंध हा वास्तवापेक्षा लोकविश्वास आणि ऐतिहासिक कथांमधून निर्माण झालेला असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
