तुमच्यासोबत असे कधी घडले आहे का की तुम्ही बेडवर आरामात पडून राहता किंवा खुर्चीवर बसलात आणि अचानक काही कामासाठी उभे राहिल्यावर तुम्हाला चक्कर येते? काही क्षण डोळ्यांसमोर पूर्ण अंधार दाटून येतो आणि आपण खाली पडू असा भास होतो. अनेकदा आपण सामान्य थकवा, सनबर्न किंवा अशक्तपणा म्हणून सोडतो.
पण वैद्यकीय शास्त्राच्या भाषेत ही स्थिती आहे ऑर्थोस्टॅटिक हायपोटेन्शन असे म्हटले जाते. ही काही क्षुल्लक गोष्ट नाही, उलट तुमचे शरीर तुम्हाला तुमच्या अंतर्गत आरोग्याबद्दल चेतावणी देण्याचा प्रयत्न करत आहे.
जेव्हा आपण अचानक उभे राहतो तेव्हा गुरुत्वाकर्षणामुळे आपल्या शरीरातील रक्त लवकर पायांकडे जाते. निरोगी शरीरात आपली मज्जासंस्था या परिस्थितीची त्वरित काळजी घेते. हे हृदयाचे ठोके किंचित वाढवते आणि रक्तवाहिन्या संकुचित करते, ज्यामुळे मेंदूच्या दिशेने रक्त परिसंचरण त्वरित संतुलित होते.
परंतु ही संपूर्ण यंत्रणा मंदावल्यास किंवा शरीरात द्रवपदार्थांची कमतरता असल्यास मेंदूला काही सेकंद पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही. हाच तो क्षण आहे जेव्हा आपल्याला चक्कर येते.
उभे असताना चक्कर येण्यामागे अनेक प्रकारची शारीरिक कमतरता किंवा आजार असू शकतात. याची मुख्य कारणे खालील तक्त्यावरून समजून घ्या.
| मुख्य कारणे | शरीरावर परिणाम |
| निर्जलीकरण (पाण्याची कमतरता) | शरीरात पाण्याच्या कमतरतेमुळे रक्ताचे प्रमाण कमी होते, त्यामुळे बीपी अचानक कमी होतो. |
| अशक्तपणा (रक्ताची कमतरता) | शरीरातील हिमोग्लोबिन कमी असल्याने मेंदूपर्यंत योग्य प्रमाणात ऑक्सिजन पोहोचत नाही. |
| व्हिटॅमिन बी 12 ची कमतरता | हे जीवनसत्व आपल्या नसा मजबूत ठेवते. त्याच्या कमतरतेमुळे मज्जासंस्था कमकुवत होते. |
| कमी रक्तातील साखर | साखरेची पातळी अचानक कमी झाल्यामुळे शरीरातील ऊर्जा कमी होते आणि डोके फिरू लागते. |
| हृदय आणि मज्जातंतू समस्या | हृदयाच्या झडपांमध्ये बिघाड, बीपीच्या औषधांचे दुष्परिणाम किंवा पार्किन्सन्ससारखे आजार हीदेखील यामागची प्रमुख कारणे आहेत. |
होय, जर ही समस्या तुम्हाला वारंवार किंवा दररोज होत असेल तर त्याला अजिबात हलके घेऊ नका. याचा अर्थ असा होऊ शकतो की तुमचे शरीर बॅरोफ्लेक्स सिस्टम नीट काम करत नाही. ही प्रणाली आपल्या शरीराचे स्वयंचलित रक्तदाब नियंत्रक आहे.
वारंवार चक्कर येणे हे अनियमित हृदयाचे ठोके (ॲरिथमिया) किंवा मज्जातंतूंच्या नुकसानीचे प्रारंभिक लक्षण असू शकते. ही परिस्थिती वृद्धांसाठी आणखी धोकादायक ठरू शकते, कारण अचानक चक्कर येऊन पडल्यामुळे डोक्याला गंभीर फ्रॅक्चर किंवा अंतर्गत दुखापत होण्याचा धोका असतो.
औषधांशिवायही ही स्थिती बऱ्याच प्रमाणात नियंत्रित केली जाऊ शकते. यासाठी तुम्हाला तुमच्या दिनचर्येत काही छोटे बदल करावे लागतील.
अचानक जागे होऊ नका: जेव्हा तुम्हाला अंथरुणावरून उठावे लागते तेव्हा अचानक उभे राहू नका. प्रथम काही सेकंद पलंगावर बसा, पाय खाली लटकत रहा आणि नंतर हळू हळू उभे रहा.
स्वतःला हायड्रेटेड ठेवा: दिवसभर पाणी, लिंबू पाणी किंवा नारळ पाणी यांसारखे इलेक्ट्रोलाइट्सचे पुरेसे प्रमाण प्या. डिहायड्रेशनमुळे ही समस्या सर्वात जास्त वाढते.
मीठ शिल्लक: जर तुमचा रक्तदाब वारंवार कमी राहत असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन तुमच्या जेवणातील मीठाचे प्रमाण दुरुस्त करा.
पायांचे व्यायाम: दररोज चालणे किंवा पायांचे स्नायू मजबूत करणारे व्यायाम करा. मजबूत स्नायू मेंदूपर्यंत रक्त परत पंप करण्यास मदत करतात.
कोणताही मोठा आजार होण्यापूर्वी आपले शरीर छोटे-छोटे संकेत देत असते. किरकोळ थकवा म्हणून या अचानक चक्कर येण्याकडे दुर्लक्ष करणे भविष्यात महागात पडू शकते. खबरदारी घेऊनही ही समस्या कायम राहिल्यास ताबडतोब चांगल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार 'टिल्ट टेबल टेस्ट' किंवा आवश्यक रक्त तपासणी करून खरे कारण शोधणे शहाणपणाचे आहे.
