ทุกครั้งที่เว็บไซต์ราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่ประกาศ พระราชทานเหรียญพิทักษ์เสรีชน ชื่อของทหาร ตำรวจ ข้าราชการ และนักการเมืองจะปรากฏพร้อมกันครั้งละหลายพันราย จนหลายคนสงสัยว่าเหรียญนี้คืออะไร ทำไมคนได้เยอะขนาดนี้ และทำไมคนที่ไม่เคยออกรบก็มีชื่ออยู่ในบัญชีด้วย
ประวัติของเหรียญ เริ่มต้นจากสงครามคอมมิวนิสต์เมื่อกว่า 50 ปีก่อน แล้วถูกแก้กฎหมายครั้งใหญ่ในปี 2558 จนความหมายเปลี่ยนไปจากเดิมอย่างสิ้นเชิง บทความนี้สรุปให้ครบตั้งแต่ที่มา หน้าตาเหรียญ ชั้นและประเภท เกณฑ์การพระราชทาน ไปจนถึงขั้นตอนการขอรับเหรียญและบัตรประจำตัว
เหรียญพิทักษ์เสรีชน คืออะไรเหรียญพิทักษ์เสรีชน ใช้อักษรย่อว่า ส.ช. ชื่อภาษาอังกฤษคือ Freeman Safeguarding Medal เป็นเหรียญราชอิสริยาภรณ์ไทยประเภท เหรียญบำเหน็จกล้าหาญ สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
จุดที่ทำให้เหรียญนี้ต่างจากเครื่องราชอิสริยาภรณ์สายสะพายทั่วไป คือมันไม่ใช่บำเหน็จตอบแทนอายุราชการหรือความดีความชอบตามวาระ แต่เป็นบำเหน็จสำหรับ “การปฏิบัติหน้าที่ในสถานการณ์ที่เกี่ยวกับความมั่นคงของประเทศ” โดยเฉพาะ
เหรียญนี้ไม่มีประกาศนียบัตรกำกับ ผู้ที่ได้รับจะได้รับการประกาศนามในราชกิจจานุเบกษาแทน ส่วนการพระราชทานกรรมสิทธิ์และการเรียกคืน ใช้หลักเกณฑ์เดียวกับเหรียญกล้าหาญ
จุดเริ่มต้น ปี 2512 กับสงครามคอมมิวนิสต์เหรียญพิทักษ์เสรีชนเกิดขึ้นตาม พระราชบัญญัติเหรียญพิทักษ์เสรีชน พ.ศ. 2512 ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 86 ตอนที่ 19 ก หน้า 52 เมื่อวันที่ 6 มีนาคม 2512
มาตรา 3 ของกฎหมายฉบับเดิมเขียนวัตถุประสงค์ไว้ตรงไปตรงมาว่า ให้มีเหรียญเพื่อพระราชทานแก่ผู้ที่กระทำการปราบปรามผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ เรียกว่า “เหรียญพิทักษ์เสรีชน” นั่นคือบริบทของยุคสงครามเย็น ที่รัฐไทยกำลังต่อสู้กับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยในพื้นที่ป่าเขาทั่วประเทศ
ชื่อ “พิทักษ์เสรีชน” จึงมีความหมายตรงตัวว่า ผู้ปกป้องคนที่เป็นเสรีชน ในความหมายทางการเมืองของยุคนั้น คือปกป้องประชาชนจากการตกอยู่ใต้ระบอบคอมมิวนิสต์
ต่อมามีการแก้ไขเพิ่มเติมโดย ประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 304 ลงวันที่ 13 ธันวาคม 2515 ซึ่งปรับเรื่องชั้นของเหรียญและหลักเกณฑ์การพระราชทาน
หน้าตาของเหรียญ ความหมายตัวเหรียญทำด้วยทองแดงรมดำ รูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส กว้างด้านละ 23 มิลลิเมตร ย่อกลางทั้งสี่ด้าน มุมบนห้อยกับแพรแถบ
ด้านหน้าเหรียญด้านหน้ารวมสัญลักษณ์ของทุกเหล่าที่ร่วมปฏิบัติการไว้ในเหรียญเดียว
ด้านหลังจารึกพุทธศาสนสุภาษิตภาษาบาลีว่า “อสาธุ สาธุนา ชิเน” (อสาธุํ สาธุนา ชิเน) แปลว่า “พึงชนะคนไม่ดีด้วยความดี” ปรากฏในขุททกนิกาย ธรรมบท และขุททกนิกาย ชาดก ทุกนิบาต
สุภาษิตบทนี้อยู่ในหมวดชยวรรค หรือหมวดความชนะ สอนว่าการเอาชนะความไม่ดีด้วยความไม่ดีย่อมไม่ใช่ชัยชนะที่แท้จริง การเลือกวลีนี้มาจารึกบนเหรียญบำเหน็จกล้าหาญจึงเป็นการวางกรอบทางศีลธรรมให้กับการใช้กำลังของรัฐไปในตัว
แพรแถบและเข็มแพรแถบกว้าง 34 มิลลิเมตร ลายริ้วจากบนลงล่างเป็นสีแดงขาวสลับกัน ขอบทั้งสองข้างเป็นริ้วแดง รวมทั้งหมด 17 ริ้ว ข้างบนมีเข็มโลหะจารึกอักษรว่า “พิทักษ์เสรีชน” ใช้ประดับที่อกเสื้อเบื้องซ้าย
ชั้นและประเภทของเหรียญพิทักษ์เสรีชนเหรียญพิทักษ์เสรีชนแบ่งเป็น 2 ชั้น โดยชั้นที่ 2 ยังแยกย่อยเป็น 2 ประเภท รวมแล้วมี 3 ระดับที่ปรากฏในประกาศพระราชทาน จุดสังเกตที่ต่างกันคือเครื่องหมายโลหะสีทองที่ติดกลางแพรแถบ
ระดับ เครื่องหมายบนแพรแถบ เกณฑ์การพระราชทาน (ตามกฎหมายปัจจุบัน) ชั้นที่ 1 รูปช่อชัยพฤกษ์ช่อเดียว ติดกลางแพรแถบ ปฏิบัติการสู้รบด้วยความกล้าหาญ หรือได้รับบาดเจ็บสาหัส หรือเสียชีวิตในการสู้รบ และการสู้รบนั้นก่อให้เกิดผลดีอย่างยิ่งแก่ประเทศ ชั้นที่ 2 ประเภทที่ 1 รูปขีดประกอบด้วยเปลวระเบิด ติดกลางแพรแถบ ปฏิบัติการสู้รบหรืออำนวยการสู้รบจนได้รับคำชมเชยจากทางราชการ หรือปฏิบัติการเสี่ยงอันตรายจนได้รับบาดเจ็บหรือเสียชีวิต แต่ยังไม่ถึงขั้นที่จะได้รับชั้นที่ 1 ชั้นที่ 2 ประเภทที่ 2 ไม่มีเครื่องหมายติดแพรแถบ ปฏิบัติการเป็นผลดีแก่ประเทศกรณีผู้ที่ได้รับพระราชทานชั้นที่ 1 แล้ว หากปฏิบัติการถึงขั้นที่จะได้รับชั้นที่ 1 อีก จะได้รับพระราชทานเครื่องหมายช่อชัยพฤกษ์ช่อเดียวติดเพิ่มกลางแพรแถบในทางดิ่งกับช่อเดิมทุกครั้ง
ข้อสังเกตสำคัญคือ ประกาศพระราชทานส่วนใหญ่ในระยะหลังเป็น ชั้นที่ 2 ประเภทที่ 2 ซึ่งเกณฑ์กว้างที่สุด นี่คือเหตุผลว่าทำไมแต่ละรอบจึงมีผู้ได้รับพร้อมกันหลักพันถึงหลักหมื่นราย
จุดเปลี่ยนปี 2558 เมื่อคอมมิวนิสต์หายไปจากกฎหมายปมสำคัญเกิดขึ้นเมื่อมี พระราชบัญญัติยกเลิกพระราชบัญญัติป้องกันการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์ พ.ศ. 2495 พ.ศ. 2543 ผลคือฐานทางกฎหมายของ “การปราบปรามผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์” หายไป และไม่สามารถขอพระราชทานเหรียญพิทักษ์เสรีชนได้อีกต่อไป
เพื่อแก้ปัญหานี้ จึงมี พระราชบัญญัติเหรียญพิทักษ์เสรีชน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2558 ให้ไว้ ณ วันที่ 28 พฤษภาคม 2558 ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 132 ตอนที่ 47 ก หน้า 3 ถึง 6 เมื่อวันที่ 2 มิถุนายน 2558 โดยมี พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น เป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการ
หมายเหตุท้ายพระราชบัญญัติระบุเหตุผลไว้ชัดเจนว่า สมควรแก้ไขเพิ่มเติมวัตถุประสงค์ในการพระราชทาน ให้ครอบคลุมผู้ที่ทางราชการมีคำสั่งให้ปฏิบัติหน้าที่ด้านความมั่นคงในรูปแบบอื่น เพื่อเป็นขวัญกำลังใจและเป็นเกียรติแก่วงศ์ตระกูล
ใครมีสิทธิได้รับเหรียญพิทักษ์เสรีชนในปัจจุบันกฎหมายฉบับแก้ไขปี 2558 เพิ่มความเป็นวรรคสองของมาตรา 3 กำหนดว่า เหรียญพิทักษ์เสรีชนอาจพระราชทานแก่ ผู้ที่ทางราชการมีคำสั่งให้ปฏิบัติหน้าที่ ดังนี้
ประเด็นที่ต้องเน้นคือ คำว่า “ทางราชการมีคำสั่งให้ปฏิบัติหน้าที่” ทำให้ขอบเขตกว้างขึ้นมาก จากเดิมที่ผูกอยู่กับการปราบปรามคอมมิวนิสต์อย่างเดียว กลายเป็นครอบคลุมภารกิจความมั่นคงในความหมายกว้าง ซึ่งรวมถึงงานในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ งานตามคำสั่ง กอ.รมน. และภารกิจอื่นตามที่กำหนด
นอกจากนี้ มาตรา 6 ของกฎหมายฉบับแก้ไข ยังเปิดทางย้อนหลังให้ผู้ที่ปฏิบัติหน้าที่ในช่วงตั้งแต่วันที่กฎหมายยกเลิก พ.ร.บ. ป้องกันการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์มีผลบังคับ จนถึงวันก่อนที่กฎหมายฉบับแก้ไขนี้ใช้บังคับ มีสิทธิได้รับพระราชทานได้ โดยรายละเอียดเหตุการณ์และพื้นที่ให้เป็นไปตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี
ส่วนหลักเกณฑ์และเงื่อนไขในทางปฏิบัติ ทั้งการขอพระราชทาน การประดับ บัตรประจำตัว และการเรียกคืน กำหนดไว้ใน ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยการขอพระราชทาน การประดับและกรณีที่ให้ประดับเหรียญพิทักษ์เสรีชน สิทธิ บัตรประจำตัว และการเรียกเหรียญกับบัตรประจำตัวผู้ได้รับพระราชทานเหรียญพิทักษ์เสรีชนคืน พ.ศ. 2563 ซึ่งเป็นฉบับที่อ้างถึงในประกาศพระราชทานทุกฉบับในปัจจุบัน
เหรียญพิทักษ์เสรีชนอยู่ตรงไหนในลำดับเกียรติในระบบเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย เหรียญราชอิสริยาภรณ์แบ่งเป็น 4 ประเภท ได้แก่ เหรียญบำเหน็จในพระองค์พระมหากษัตริย์ เหรียญบำเหน็จกล้าหาญ เหรียญบำเหน็จในราชการ และเหรียญที่พระราชทานเป็นที่ระลึก
เหรียญพิทักษ์เสรีชนจัดอยู่ในกลุ่ม เหรียญบำเหน็จกล้าหาญ โดยลำดับเกียรติภายในกลุ่มนี้ เรียงจากเหรียญกล้าหาญหรือเหรียญดุษฎีมาลา เข็มกล้าหาญ ตามด้วยเหรียญชัยสมรภูมิ แล้วจึงเป็นเหรียญพิทักษ์เสรีชน ชั้นที่ 1 และชั้นที่ 2 ประเภทที่ 1 ส่วนชั้นที่ 2 ประเภทที่ 2 อยู่ในลำดับถัดลงมาหลังเหรียญราชนิยม เหรียญปราบฮ่อ เหรียญงานพระราชสงครามยุโรป และเหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญ
เมื่อเทียบกับเหรียญราชการชายแดน ซึ่งเป็นเหรียญบำเหน็จในราชการ เหรียญพิทักษ์เสรีชนจะอยู่ในลำดับเกียรติที่สูงกว่า
ขั้นตอนการรับเหรียญและบัตรประจำตัวเมื่อราชกิจจานุเบกษาประกาศรายชื่อแล้ว ผู้ได้รับพระราชทานต้องดำเนินการขอรับเหรียญเอง โดยหน่วยงานที่รับผิดชอบคือ กลุ่มงานสวัสดิการและประโยชน์เกื้อกูล กองการเจ้าหน้าที่ สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย ชั้น 2 อาคารดำรงราชานุภาพ กระทรวงมหาดไทย ถนนอัษฎางค์ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร โทร 0 2221 0565
ยื่นผ่านแอปพลิเคชัน “ทางรัฐ”ในเดือนตุลาคม 2568 กระทรวงมหาดไทยได้เปิดตัวระบบ e-Service บนแอปพลิเคชันกลาง “ทางรัฐ” สำหรับงานเหรียญพิทักษ์เสรีชนและเหรียญราชการชายแดน โดยผู้ใช้บริการค้นคำว่า “เหรียญพิทักษ์เสรีชน” ในหมวดเมนูบริการ ระบบจะเชื่อมโยงฐานข้อมูลส่วนบุคคลเพื่อยืนยันตัวตน ทำให้ไม่ต้องยื่นเอกสารที่สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทยหรือศาลากลางจังหวัดอีกต่อไป
สิ่งที่ทำได้ผ่านระบบนี้มี 2 ส่วน
เหรียญพิทักษ์เสรีชนไม่ใช่สิ่งที่ได้แล้วได้เลย หากผู้ได้รับพระราชทานต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก หรือกระทำผิดวินัยร้ายแรง อาจถูกขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เรียกคืนได้ ตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยการขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเรียกคืนเครื่องราชอิสริยาภรณ์
ตัวอย่างที่ปรากฏในราชกิจจานุเบกษามีทั้งกรณีอดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยที่ต้องคำพิพากษาศาลฎีกาในความผิดต่อตำแหน่งหน้าที่ราชการ และกรณีนายทหารที่ถูกถอดยศเพราะกระทำผิดวินัยทหารฐานประพฤติชั่วอย่างร้ายแรง ซึ่งถูกเรียกคืนเหรียญพิทักษ์เสรีชน ชั้นที่ 2 ประเภทที่ 2 พร้อมกับเครื่องราชอิสริยาภรณ์อื่น
ตัวเลขการพระราชทานในช่วงที่ผ่านมาความถี่และปริมาณของการพระราชทานในระยะหลังสะท้อนว่าเหรียญนี้กลายเป็นบำเหน็จสำหรับกำลังพลจำนวนมากที่ปฏิบัติหน้าที่ด้านความมั่นคง ไม่ใช่เหรียญกล้าหาญเฉพาะรายอีกต่อไป
ช่วงที่เผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษา จำนวนผู้ได้รับพระราชทาน 16 กันยายน 2565 11,718 ราย 19 สิงหาคม 2566 12,399 ราย กุมภาพันธ์ 2567 7,830 ราย 28 กันยายน 2567 9,925 ราย 28 มีนาคม 2568 5,976 ราย 22 กันยายน 2568 8,303 ราย 30 ธันวาคม 2568 5,569 รายในบัญชีรายชื่อแต่ละรอบมักปรากฏชื่อผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองรวมอยู่ด้วย เช่น รอบเดือนมีนาคม 2568 มีชื่อนายอนุทิน ชาญวีรกูล ได้รับพระราชทานชั้นที่ 2 ประเภทที่ 1 และรอบเดือนกันยายน 2568 มีชื่อ น.ส.ซาบีดา ไทยเศรษฐ์ และ น.ส.ธีรรัตน์ สำเร็จวาณิชย์ ได้รับพระราชทานชั้นที่ 2 ประเภทที่ 2 ซึ่งเป็นผลจากขอบเขตที่กว้างขึ้นของกฎหมายฉบับแก้ไขปี 2558
ส่วนผู้ได้รับพระราชทานชั้นที่ 2 ประเภทที่ 1 ที่เป็นที่รู้จัก มีอาทิ พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา, พลเอก อุดมเดช สีตบุตร, พลอากาศเอก จอม รุ่งสว่าง และพลตำรวจเอก อดุลย์ แสงสิงแก้ว
สรุป เหรียญพิทักษ์เสรีชน แบบเข้าใจง่ายเหรียญพิทักษ์เสรีชนเริ่มต้นในปี 2512 ในฐานะเหรียญบำเหน็จกล้าหาญสำหรับผู้ปราบปรามคอมมิวนิสต์ ผ่านการแก้ไขโดยประกาศคณะปฏิวัติปี 2515 และเกือบกลายเป็นเหรียญที่ขอไม่ได้อีกเลยเมื่อกฎหมายคอมมิวนิสต์ถูกยกเลิกในปี 2543
การแก้กฎหมายในปี 2558 ทำให้เหรียญนี้กลับมามีชีวิตอีกครั้ง โดยเปลี่ยนจากเหรียญเฉพาะสงครามอุดมการณ์ มาเป็นเหรียญสำหรับผู้ที่ทางราชการมีคำสั่งให้ปฏิบัติหน้าที่ด้านความมั่นคงในความหมายกว้าง นี่คือคำอธิบายว่าทำไมชื่อ “เหรียญพิทักษ์เสรีชน” จึงยังปรากฏในราชกิจจานุเบกษาปีละหลายครั้ง ครั้งละหลายพันราย แม้สงครามที่เป็นต้นกำเนิดของมันจะจบไปนานแล้ว
คำถามที่พบบ่อย เหรียญพิทักษ์เสรีชน ย่อว่าอะไรย่อว่า ส.ช. โดยแยกตามระดับเป็น ส.ช.1 สำหรับชั้นที่ 1, ส.ช.2/1 สำหรับชั้นที่ 2 ประเภทที่ 1 และ ส.ช.2/2 สำหรับชั้นที่ 2 ประเภทที่ 2
เหรียญพิทักษ์เสรีชน กับ เหรียญราชการชายแดน ต่างกันอย่างไรเหรียญพิทักษ์เสรีชนเป็นเหรียญบำเหน็จกล้าหาญ พระราชทานแก่ผู้ปฏิบัติหน้าที่ด้านความมั่นคงตามคำสั่งของทางราชการ ส่วนเหรียญราชการชายแดนเป็นเหรียญบำเหน็จในราชการ พระราชทานแก่เจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในพื้นที่จังหวัดชายแดนตามระเบียบว่าด้วยการขอพระราชทานเหรียญราชการชายแดน พ.ศ. 2511 ในลำดับเกียรติ เหรียญพิทักษ์เสรีชนอยู่สูงกว่า
ประชาชนทั่วไปได้รับเหรียญพิทักษ์เสรีชนได้หรือไม่ได้ กฎหมายไม่ได้จำกัดเฉพาะทหารหรือตำรวจ แต่ผู้นั้นต้องเป็นผู้ที่ทางราชการมีคำสั่งให้ปฏิบัติหน้าที่ตามที่มาตรา 3 วรรคสองกำหนด และมีคุณสมบัติครบถ้วนตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี พ.ศ. 2563
ได้รับเหรียญแล้วต้องทำอย่างไรต่อต้องยื่นขอรับเหรียญและบัตรประจำตัวเอง ปัจจุบันยื่นได้ผ่านแอปพลิเคชัน “ทางรัฐ” โดยค้นหาคำว่า “เหรียญพิทักษ์เสรีชน” ในหมวดเมนูบริการ หรือติดต่อกลุ่มงานสวัสดิการและประโยชน์เกื้อกูล กองการเจ้าหน้าที่ สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย โทร 0 2221 0565
เหรียญพิทักษ์เสรีชนถูกเรียกคืนได้หรือไม่ได้ หากผู้ได้รับพระราชทานต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก หรือกระทำผิดวินัยอย่างร้ายแรง อาจถูกขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเรียกคืนตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเรียกคืนเครื่องราชอิสริยาภรณ์
แหล่งอ้างอิง
ข่าวล่าสุด
