Queen of jhansi descendants : राणी लक्ष्मीबाईंच्या पराक्रमाच्या अनेक कहाण्या आपण पिढ्यानपिढ्या ऐकत आलो आहोत.अनेक चित्रपट, पुस्तके, सिरियलच्या माध्यमातून आपण तो इतिहास पाहिला, वाचला. परंतु त्यांच्या बलिदानानंतर त्यांच्या कुटुंबाला कोणत्या भीषण परिस्थितीचा सामना करावा लागला हे वाचून कोणाचेही डोळे पाणावतील. त्यांच्या वंशजांच्या संघर्षावर आधारित हा खास लेख..

१८५८ च्या युद्धात राणी लक्ष्मीबाई शहीद झाल्यानंतर, त्यांचे दत्तक पुत्र दामोदर राव यांचे आयुष्य पूर्णपणे बदलून गेले. ज्या पुत्राला झाशीचे उत्तराधिकारी व्हायचे होते त्याला झाशी सोडून जंगलात आणि नंतर ब्रिटिशांच्या नजरेखाली अत्यंत गरिबीत दिवस काढावे लागले. ब्रिटिशांनी त्यांचे राज्य तर हिरावलेच पण आयुष्यभर त्यांना केवळ एका पेन्शनरच्या भूमिकेत जगण्यास भाग पाडले. ही एका राजघराण्याच्या विनाशाची आणि एका महान वीरांगनेच्या वारसांच्या हालअपेष्टांची सुरुवात होती.

rani ralxmibai descendats living in rental poor house

इंदूरमधील दोन पिढ्यांचा भाड्याच्या घरातील मुक्काम

झाशीचे वैभव सुटल्यानंतर या राजघराण्याचे वंशज इंदूरमध्ये स्थायिक झाले. आश्चर्याची आणि खेदाची बाब म्हणजे ज्या राणीने स्वराज्यासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली त्यांच्या पुढच्या दोन पिढ्यांनी इंदूरमध्ये भाड्याच्या घरात अत्यंत सामान्य आणि गरिबीत जीवन व्यतीत केले. दामोदर रावांचे पुत्र लक्ष्मण राव झांसीवाले यांना ब्रिटिशांकडून केवळ २०० रुपये पेन्शन मिळत होती ज्यावर कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणे कठीण होते. एका साम्राज्याचे वारसदार अशा प्रकारे अज्ञातवासात राहतील अशी कल्पनाही करवत नाही.

राणी लक्ष्मीबाईंच्या तिसऱ्या आणि चौथ्या पिढीचा संघर्ष अधिकच तीव्र झाला. त्यांचे पणतू कृष्ण राव झांसीवाले यांनी आपल्या कुटुंबाला सावरण्यासाठी इंदूरमधील हुकुमचंद मिलमध्ये 'स्टेनो-टायपिस्ट' म्हणून नोकरी केली. ज्या हातांनी महान विरंगणेचे वंशज म्हणून झाशीचा मान वाढवायला हवा होता ते हात पोटाची खळगी भरण्यासाठी टाईपरायटरवर चालत राहिले. झाशीच्या राणीचे रक्ताचे नाते असूनही त्यांनी कधीही आपल्या नावाचा बडेजाव केला नाही आणि एका सर्वसामान्य कर्मचाऱ्याप्रमाणे आपले आयुष्य कष्टात घालवले.

काळाच्या ओघात राणींच्या वंशजांनी स्वतःच्या हिंमतीवर आपली ओळख जपण्याचा प्रयत्न केला आहे. आज त्यांचे सहावे वंशज योगेश अरुण राव झांसीवाले हे नागपूरमध्ये वास्तव्यास आहेत. ते एका खाजगी कंपनीत सॉफ्टवेअर इंजिनिअर म्हणून कार्यरत आहेत. योगेश राव आणि त्यांचे कुटुंब आजही अतिशय साधे जीवन जगतात. इतिहासाच्या पानांवर ज्यांचे नाव सुवर्णक्षरांनी लिहिले आहे त्यांचे वारसदार आज आधुनिक जगात स्वतःच्या कष्टाने अस्तित्व टिकवून आहेत परंतु आजही त्यांना समाजाकडून म्हणावे तसे कौतुक मिळालेले नाही.

सर्वात दुर्दैवी बाब म्हणजे स्वातंत्र्यानंतरही या महान वीरांगनेच्या वंशजांकडे सरकारने पूर्णपणे दुर्लक्ष केल्याचे दिसते. ब्रिटीश काळात मिळणारी तुटपुंजी पेन्शनही स्वातंत्र्यानंतर बंद करण्यात आली. ज्या राणीने भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामाची पहिली ठिणगी टाकली त्यांच्याच कुटुंबाला साधी घरे किंवा आर्थिक मदत मिळावी यासाठी कोणीही पुढाकार घेतला नाही. आज राणी लक्ष्मीबाईंच्या पराक्रमाचा जयजयकार होत असला तरी त्यांच्या वंशजांची ही अवस्था व्यवस्थेच्या उदासीनतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह उभे करते.