वीरेंद्र पंडित

नवी दिल्ली: इराणविरुद्ध सुरू असलेल्या यूएस-इस्त्रायल युद्धात लवकरच शांतता किंवा युद्धविराम होण्याची शक्यता दिसत नाही, तेहरानने वॉशिंग्टनच्या प्रस्तावित 15 कलमी युद्धविराम योजनेला प्रतिसाद म्हणून स्वत:च्या पाच मागण्या पुढे केल्यामुळे अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आपल्या बढाया मारणे आणि वक्तृत्व आणि हल्ले सुरूच ठेवले आणि इराणने इस्लामाबादच्या शांततेच्या प्रस्तावावरही पाकिस्तानची जहाजे बंद केली. 26^व्या मध्य पूर्व (पश्चिम आशिया) मध्ये तीव्र संघर्षाचा दिवस.

तेहरानच्या दिशेने निघालेल्या हजारो अमेरिकन सैन्याने पुढील काही दिवसांत मुख्य भूभाग, बेटे आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर हल्ला करण्यासाठी युद्धक्षेत्र गाठेपर्यंत वेळ विकत घेण्याची रणनीती म्हणून इराण ट्रम्पच्या प्रस्तावाकडे पाहतो.

मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, इराणच्या मागण्या आहेत: (१) आखातीतील सर्व अमेरिकन लष्करी तळ बंद करणे आणि इराणवरील हल्ल्यांची भरपाई; (२) होर्मुझच्या सामुद्रधुनीसाठी एक नवीन ऑर्डर इराणला पारगमन शुल्क गोळा करण्याची परवानगी; (३) सर्व निर्बंध उठवण्याबरोबरच युद्ध पुन्हा सुरू होणार नाही याची हमी; (4) लेबनॉनमधील हिजबुल्लाहसह इराण-संलग्न मिलिशियावरील इस्रायलचे हल्ले संपवणे आणि (5) इराणला वाटाघाटी किंवा मर्यादेशिवाय क्षेपणास्त्र कार्यक्रम कायम ठेवण्याची परवानगी देणे.

वॉल स्ट्रीट जर्नल सुप्रीम लीडर अयातुल्ला अली खमेनी यांच्या मृत्यूनंतर देशातील सत्ता एकत्रित करणाऱ्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) द्वारे इराणी मागण्या चालविल्या जात असल्याचे अहवालात म्हटले आहे.

ट्रम्प प्रशासन तेहरानच्या मागण्या मान्य करण्यास तयार नसल्याचे दिसून येते, त्यांचे वर्णन “हास्यास्पद आणि अवास्तव” आहे.

ट्रम्प यांचे दावे

ट्रम्प यांच्या 15 कलमी युद्धबंदी योजनेनंतर या मागण्या आल्या आहेत.

संपूर्ण 15-सूत्री योजना अद्याप उपलब्ध नसली तरी, त्यात प्रामुख्याने इराणच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आणि आण्विक कार्यक्रमांवर लक्ष केंद्रित केले गेले आहे, ज्यात इराणच्या भूमीवरील युरेनियम संवर्धन समाप्त करण्याच्या मागणीचा समावेश आहे. न्यूयॉर्क टाइम्स नोंदवले.

पाकिस्तान व्यतिरिक्त, तुर्की आणि इजिप्तमधील मध्यस्थांद्वारे हा प्रस्ताव पोहोचविण्यात आला होता, ज्याने नूतनीकरण चर्चेचे आयोजन आणि शांतता दलाल करण्याची ऑफर दिली आहे. तथापि, इस्रायल युद्धविराम प्रस्तावाशी संरेखित आहे की नाही याबद्दल अद्याप अनिश्चितता आहे.

28 फेब्रुवारीपासून युद्ध सुरू झाल्यापासून, अमेरिका आणि इस्रायलने इराणच्या क्षेपणास्त्र प्रणाली, लाँचर्स, उत्पादन सुविधा आणि आण्विक आणि अगदी नागरी पायाभूत सुविधांना अथकपणे लक्ष्य केले आहे. इराणला अण्वस्त्रे बाळगू देणार नाही असे अमेरिकन आणि इस्रायली नेतृत्वाने वारंवार सांगितले आहे.

तेहरानने इस्रायल आणि शेजारच्या अमेरिका समर्थक अरब देशांवरही क्षेपणास्त्र हल्ले सुरू ठेवले आहेत आणि अजूनही सुमारे 440 किलोग्रॅम अत्यंत समृद्ध युरेनियम असल्याचे मानले जाते, असे मीडियाने म्हटले आहे.

15-पॉइंट यूएस प्रस्ताव सागरी प्रवेशाचा मुद्दा देखील संबोधित करतो, विशेषत: होर्मुझची सामुद्रधुनी शिपिंगसाठी पुन्हा उघडणे. यूएस-इस्रायलने इराणवर हल्ला करण्यास सुरुवात केल्यापासून, बहुतेक पाश्चात्य जहाजांसाठी मुख्य जलमार्ग प्रभावीपणे अवरोधित केला गेला आहे, ज्यामुळे तेल आणि नैसर्गिक वायूचा जागतिक पुरवठा खंडित झाला आहे आणि किंमती वाढल्या आहेत.

दरम्यान, अध्यक्ष ट्रम्प यांनी डझनभर यू-टर्न घेतले आणि दावा केला की अमेरिकेने युद्ध जिंकले आहे आणि इराणचे नौदल आणि हवाई दल पूर्णपणे नष्ट झाले आहे.

मंगळवारी एका कार्यक्रमात बोलताना, ते म्हणाले, “आम्ही सध्या वाटाघाटी करत आहोत. मी तुम्हाला सांगू शकतो, त्यांना एक करार करायला आवडेल आणि तुम्ही तिथे असता तर कोण नाही करणार? बघा, त्यांचे नौदल गेले, त्यांचे हवाई दल गेले, त्यांचे दळणवळण संपले. त्यांच्याकडे असलेले बरेच काही संपले आहे.”

इराणसोबतच्या 'शांतता' वाटाघाटींच्या व्यवहार्यतेबद्दल ते किती आशावादी आहेत यावर, ट्रम्प म्हणाले, “मला वाटते की आम्ही ते संपवणार आहोत. मी तुम्हाला निश्चितपणे सांगू शकत नाही. आम्ही हे जिंकले आहे… आमच्याकडे अक्षरशः तेहरान आणि त्यांच्या देशाच्या इतर भागांवरून उड्डाण करणारे विमान आहेत. ते याबद्दल काहीही करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर मला तो पॉवर प्लांट पाडायचा असेल तर ते पूर्णतः पराभूत होऊ शकत नाहीत … ते पूर्णतः पराभूत आहेत. मृत.”

इराणची n-शस्त्रे

इराणला कोणतीही अण्वस्त्रे ठेवू दिली जाणार नाहीत, असा पुनरुच्चार त्यांनी केला.

आम्ही सर्वोत्कृष्ट सौदेबाजीच्या स्थितीत आहोत. आम्ही शेड्यूलच्या खूप पुढे आहोत. त्यांच्याकडे नाही. नौदल, हवाई दल आणि क्षेपणास्त्र संरक्षण नाही,” तो म्हणाला.

सध्या सुरू असलेल्या पश्चिम आशियातील संघर्षादरम्यान ते इराणशी वाटाघाटी करण्याबद्दल का बोलत आहेत यावर ट्रम्प म्हणाले, “कारण ते एक करार करणार आहेत… त्यांनी काल आम्हाला एक भेट दिली आणि ती आज आली. ही खूप मोठी भेट होती ज्याची खूप मोठी किंमत होती… ही खूप महत्त्वाची किंमत होती, आणि त्यांनी ती आम्हाला दिली आणि ते म्हणाले की ते ते देणार आहेत.

“त्याचा माझ्यासाठी एक अर्थ होता: आम्ही योग्य लोकांशी व्यवहार करत आहोत… ते तेल आणि वायूशी संबंधित होते… नेतृत्व मारले गेले. सर्व संपले. खमेनेई सर्व निघून गेले, जसे की अभिव्यक्ती आहे, भूतकाळातील सर्वोच्च नेता. नंतर नवीन सर्वोच्च नेता कमीतकमी, खूपच चांगला होता… आम्ही अशा लोकांच्या गटाशी व्यवहार करत आहोत जे बाहेर पडले. ते फक्त एकच होते जे त्यांनी आम्हाला दिले … ते फक्त एकच आहे ज्याने हे केले आहे… प्रवाहाशी, सामुद्रधुनी (होर्मुझ) शी संबंधित होता.”

ते म्हणाले की, तरीही त्यांचा इराणवर विश्वास नाही. “माझा कोणावरही विश्वास नाही. तुम्ही विश्वास का म्हणता? मी त्यांच्यावर विश्वास ठेवतो असे तुम्हाला वाटते का? माझा त्यांच्यावर विश्वास नाही.”

अमेरिकेने इराणचे सर्व नेतृत्व मारले आहे अशी बढाई मारून ट्रम्प म्हणाले, “आमच्याकडे एक नवीन गट आहे आणि आम्ही ते सहजपणे करू शकतो, परंतु ते कसे घडतात ते पाहू या. हा राजवटीत बदल आहे कारण आम्ही ज्यांच्यापासून सुरुवात केली त्या सर्व समस्यांपासून नेते खूप वेगळे आहेत.”

संघर्षाच्या दरम्यान तो युद्धविराम प्रस्तावाचा पाठपुरावा का करत आहे यावर, ते म्हणाले, “ते आमच्याशी बोलत आहेत आणि ते अर्थाने बोलत आहेत. हे सर्व यापासून सुरू होते: त्यांच्याकडे अण्वस्त्र असू शकत नाही. ते म्हणाले, शीर्ष 10 काय आहेत? मी म्हणालो, क्रमांक 1, 2 आणि 3 त्यांच्याकडे अण्वस्त्र असू शकत नाही. त्यांनी मान्य केले आहे की त्यांच्याकडे अण्वस्त्र कधीच असणार नाही.”

इराणला करार करायचा आहे, असे ते म्हणाले. “आम्ही सध्या वाटाघाटी करत आहोत… दुसरी बाजू एक करार करू इच्छित आहे… सर्व विमानविरोधी आणि त्यांची बहुतेक क्षेपणास्त्रे संपली आहेत… आज आम्हाला जगातील सर्वात मोठा विद्युत निर्मिती प्रकल्प पाडण्याचा बहुमान मिळणार होता… आम्ही वाटाघाटी करत आहोत या वस्तुस्थितीवर आधारित आम्ही थांबलो.”

सध्या शांतता नाही

प्रचंड राजनैतिक प्रयत्नांनंतरही, तथापि, संघर्षाचा त्वरित अंत झालेला दिसत नाही, जो आता चौथ्या आठवड्यात प्रवेश केला आहे.

दरम्यान, इराणच्या लष्करी प्रवक्त्याने वॉशिंग्टनच्या गांभीर्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत अमेरिकेच्या युद्धबंदीच्या प्रयत्नांची खिल्ली उडवली. “तुम्ही स्वतःशी वाटाघाटी करत आहात अशा बिंदूपर्यंत तुमचे अंतर्गत संघर्ष पोहोचले आहेत का?”

“आमचा पहिला आणि शेवटचा शब्द पहिल्या दिवसापासून सारखाच आहे, आणि तो तसाच राहील: आमच्यासारखा कोणीतरी तुमच्यासारख्या व्यक्तीशी कधीच संबंध ठेवणार नाही. आता नाही, कधीही नाही,” तो पुढे म्हणाला.

इराणी अधिकाऱ्यांमध्ये ही योजना किती प्रमाणात सामायिक केली गेली आहे किंवा तेहरान चर्चेचा आधार म्हणून ते स्वीकारण्याची शक्यता आहे की नाही हे स्पष्ट नाही. अमेरिकेच्या बरोबरीने इराणवर हल्ले करत असलेला इस्रायल या प्रस्तावाशी जुळतो की नाही याबाबतही अनिश्चितता आहे.

व्हाईट हाऊसच्या प्रेस प्रवक्त्या कॅरोलिन लेविट यांनी मान्य केले की राजनयिक प्रयत्न सुरू आहेत परंतु लष्करी कारवाया देखील सुरू ठेवल्या आहेत. ती म्हणाली की वाटाघाटींचा शोध घेतला जात असतानाही, ऑपरेशन एपिक फ्युरी अध्यक्ष ट्रम्प आणि पेंटागॉन यांनी निर्धारित केलेल्या उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी पुढे जात आहे.