भारतातील प्राचीन वैद्यकीय प्रणाली आयुर्वेद जगातील सर्वात जुन्या वैद्यकीय प्रणालींमध्ये त्याची गणना केली जाते. “आयु” म्हणजे जीवन आणि “वेद” म्हणजे ज्ञान. म्हणजे आयुर्वेद म्हणजे जीवनाचे ज्ञान. ही केवळ रोगावर उपचार करण्याची पद्धत नाही तर निरोगी जीवन जगण्याची संपूर्ण जीवनशैली आहे.
आयुर्वेदाच्या ग्रंथात जीवनाचे वर्णन चार भागात केले आहे – हिट आयु, अहित आयु, सुख आयु आणि दुख आयु. ज्या ग्रंथात या सर्व परिस्थितींचे तपशीलवार वर्णन आढळते त्याला आयुर्वेद म्हणतात.
या आयुर्वेदिक ज्ञानात अशा अनेक वनस्पतींचा उल्लेख आहे, ज्यांना सामान्य लोक दुर्लक्षित करतात, परंतु त्यांच्यामध्ये आश्चर्यकारक औषधी गुणधर्म लपलेले आहेत. अशी एक वनस्पती आहे भांग.
आजकाल बहुतेक लोकांना भांग एक नशा आहे, परंतु आयुर्वेदात भांगाचे औषधी गुणधर्म हे एक शक्तिशाली औषध म्हणून वर्णन केले आहे.
भांग ही एक वनस्पती आहे जी भारताच्या अनेक भागांमध्ये सहज आढळते. त्याची पाने, बिया आणि देठ औषधी उपयोगासाठी प्रसिद्ध आहेत.
मादी गांजाच्या रोपाच्या देठापासून काढलेल्या राळापासून गांजा तयार केला जातो. तर त्याच्या वनस्पती मध्ये cannabinol एक रासायनिक घटक आढळतो, ज्याचा शरीरावर अनेक प्रकारचा परिणाम होतो.
आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये भांगाचे औषधी गुणधर्म हे विशेषतः पित्त आणि कफ संतुलित करण्यासाठी म्हटले जाते.
तथापि, आयुर्वेदात हे देखील स्पष्ट केले आहे की भांग नेहमी नियंत्रित प्रमाणात आणि तज्ञांच्या सल्ल्यानुसार वापरली पाहिजे.
आयुर्वेदानुसार भांग फार कमी प्रमाणात खाल्ल्यास इंद्रियांची संवेदनशीलता वाढू शकते.
अनेक पारंपारिक उपचार करणारे असे मानतात भांगाचे औषधी गुणधर्म मन शांत करण्यात आणि मूड सुधारण्यास मदत करू शकते.
काही लोक असेही म्हणतात की याचे मर्यादित प्रमाणात सेवन केल्याने ऐकण्याची आणि पाहण्याची क्षमता अधिक स्पष्ट होते. मात्र, त्याचा अतिवापर केल्याने विपरीत परिणामही होऊ शकतात.
आजही ग्रामीण भागातील अनेक लोक कानदुखीवर घरगुती उपाय म्हणून भांगाच्या पानांचा वापर करतात.
आयुर्वेदिक परंपरेनुसार भांगाची पाने पिळून त्याचा रस काढला जातो. कानात 8 ते 10 थेंब टाकून कानात असलेले कृमी नष्ट होऊन वेदना कमी होतात.
यासाठी अनेक आयुर्वेद तज्ज्ञ डॉ भांगाचे औषधी गुणधर्म नैसर्गिक उपाय म्हणून महत्वाचे मानले जाते.
जुन्या आयुर्वेदिक उपायांमध्ये असे सांगितले जाते की भांगाची पाने बारीक करून त्याचा वास घेतल्याने डोकेदुखीपासून आराम मिळतो.
हा उपाय प्रत्येक व्यक्तीसाठी तितकाच प्रभावी असला तरी, त्याची गरज नाही. म्हणून, कोणत्याही प्रकारचे उपचार करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घेणे महत्वाचे आहे.
अजुनही आयुर्वेदात भांगाचे औषधी गुणधर्म हे वेदना कमी करणारे म्हणून देखील पाहिले गेले आहे.
काही आयुर्वेदिक अभ्यासक म्हणतात की भाजलेल्या भांगात अंदाजे असतात 125 मिग्रॅ डोस २ ग्रॅम काळी मिरी आणि २ ग्रॅम साखर मिसळून सेवन केल्याने दम्यापासून आराम मिळतो.
ही रेसिपी प्रत्येक व्यक्तीसाठी सुरक्षित असली तरी ती आवश्यक नाही. म्हणूनच तज्ञ म्हणतात भांगाचे औषधी गुणधर्म वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय वापरू नये.
अनेक देशांमध्ये भांग बिया सुपरफूड मानल्या जातात.
या बियांमध्ये जास्त प्रमाणात असते प्रथिने आणि सुमारे 20 प्रकारचे अमीनो ऍसिड आढळतात. हे घटक स्नायूंच्या विकासात आणि शरीराच्या ऊर्जा उत्पादनात मदत करतात.
जे लोक व्यायाम करतात ते सहसा भांगाच्या बिया रस किंवा स्मूदीमध्ये मिसळून घेतात.
आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर भांगाचे औषधी गुणधर्म शरीराची ताकद आणि तग धरण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरू शकते.
गेल्या काही वर्षांत जगभरात गांजावरील वैज्ञानिक संशोधन झपाट्याने वाढले आहे.
बऱ्याच संशोधनांमध्ये असे आढळून आले आहे की गांजाच्या वनस्पतीमध्ये असलेले काही रासायनिक घटक शरीराच्या वेदना नियंत्रण प्रणाली आणि मज्जासंस्थेवर परिणाम करू शकतात.
या कारणास्तव अगदी आधुनिक वैद्यकशास्त्र भांगाचे औषधी गुणधर्म समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. तथापि, त्याच्या वापराबाबत अनेक देशांमध्ये वेगवेगळे कायदे लागू आहेत.
आयुर्वेदात गांजाला मर्यादित प्रमाणात औषध मानले जात असले तरी त्याचा जास्त वापर शरीर आणि मानसिक आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकतो.
गांजा, चरस किंवा भांग यांच्या नशेमुळे माणसाला अनेक प्रकारच्या शारीरिक आणि मानसिक समस्या निर्माण होतात.
त्यामुळे तज्ज्ञ असा इशारा देतात भांगाचे औषधी गुणधर्म त्याचा योग्य प्रमाणात आणि योग्य पद्धतीने वापर केला तरच फायदे मिळू शकतात.
आयुर्वेदाचे सर्वात मोठे तत्व आहे-शिल्लक.
शरीरातील वात, पित्त आणि कफ यांच्या असंतुलनामुळे बहुतेक रोग उद्भवतात.
म्हणूनच आयुर्वेदिक औषध केवळ औषधे देण्यापुरते मर्यादित नाही तर आहार, जीवनशैली आणि मानसिक संतुलन यावरही भर दिला जातो.
भांगेसारख्या वनस्पतींबद्दल आयुर्वेदही सांगतो की त्यांच्या औषधी गुणधर्म जेव्हा ते संतुलित आणि नियंत्रित पद्धतीने वापरले जातात तेव्हाच ते फायदेशीर ठरतात.
आजच्या आधुनिक युगात, जिथे लोक प्रत्येक लहान-मोठ्या आजारासाठी औषधांवर अवलंबून झाले आहेत, तिथे आयुर्वेद आपल्याला निसर्गाच्या जवळ घेऊन जाण्याची प्रेरणा देतो.
भांग सारख्या वनस्पती, ज्यांना बऱ्याचदा फक्त मादक म्हणून पाहिले जाते, आयुर्वेदिक दृष्टीकोनातून प्रत्यक्षात अनेक औषधी गुणधर्म असू शकतात.
तथापि, हे समजून घेणे फार महत्वाचे आहे भांगाचे औषधी गुणधर्म तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने आणि योग्य प्रमाणात वापरल्यासच फायदे मिळू शकतात.
