उन्हाळ्यात थंड दही खाणे जवळपास प्रत्येक घरात आवडते. दही केवळ चवच वाढवत नाही तर ते पचनासाठीही खूप फायदेशीर मानले जाते. पण अनेकदा एक समस्या उद्भवते-दही लवकर आंबट होते.
अनेक वेळा असे घडते की रात्री दही गोठवून ठेवले जाते आणि सकाळी त्याची चव इतकी आंबट होते की ते खाणे कठीण होते. अशा परिस्थितीत दही इतक्या लवकर का खराब होते आणि ते ताजे कसे ठेवायचे असा प्रश्न लोकांना पडतो.
वास्तविक, दही बनवण्याची प्रक्रिया किण्वन असे म्हटले जाते. यामध्ये लॅक्टिक ॲसिड बॅक्टेरिया दुधाचे दह्यात रूपांतर करतात. उन्हाळ्यात उच्च तापमानामुळे हे जिवाणू खूप वेगाने सक्रिय होतात. त्यामुळेच दही बसवण्याची प्रक्रिया लवकर पूर्ण होते आणि त्यानंतर आंबटपणाही झपाट्याने वाढू लागतो.
ही समस्या लक्षात घेऊन प्राचीन काळापासून अनेक घरगुती उपायांचा अवलंब केला जात आहे. आजही दही आंबट होण्यापासून रोखण्याचे सोपे उपाय याचा अवलंब केल्याने ते दीर्घकाळ ताजे ठेवता येते.
भारतीय स्वयंपाकघरात पिढ्यानपिढ्या वापरले जाणारे अनेक घरगुती उपाय आजही खूप प्रभावी आहेत. त्यापैकी एक वाळलेल्या नारळाचे तुकडे वापरण्यासाठी.
दही सेट झाल्यावर त्याच्या भांड्यात सुक्या खोबऱ्याचा छोटा तुकडा ठेवा. असे मानले जाते की यामुळे दह्याच्या आत होणारी किण्वन प्रक्रिया मंदावते. यामुळे दही जास्त काळ ताजे राहते आणि त्याची चव लवकर आंबट होत नाही.
ग्रामीण भागात आजही ही पद्धत मोठ्या प्रमाणात अवलंबली जाते. तज्ज्ञांच्या मते, नारळात असलेले नैसर्गिक घटक दह्यातील बॅक्टेरियांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करतात. यामुळेच दही आंबट होण्यापासून रोखण्याचे सोपे उपाय ही पद्धत अतिशय लोकप्रिय मानली जाते.
अनेक वेळा दही खूप आंबट होण्याचे कारण ते चुकीच्या पद्धतीने सेट केलेले असते. सुरुवातीपासूनच योग्य प्रक्रिया केल्यास दह्याची चव दीर्घकाळ संतुलित राहू शकते.
दही लावण्यापूर्वी दूध पूर्णपणे उकळणे महत्त्वाचे आहे. यामुळे दुधात असलेले नको असलेले बॅक्टेरिया निघून जातात आणि दह्याची चव सुधारते.
दूध जास्त गरम नसावे. दूध कोमट झाल्यावरच त्यात आंबट घालावे. खूप गरम दुधात आंबट घातल्याने दही पातळ आणि आंबट होऊ शकते.
दही बनवण्यासाठी फक्त 1-2 चमचे आंबट पुरेसे आहे. जास्त आंबट घातल्याने आंबायला गती मिळते आणि दही लवकर आंबट होते.
आंबट म्हणून वापरलेले दही जर आधीच खूप आंबट असेल तर नवीन दहीही लवकर आंबट होईल. त्यामुळे नेहमी हलके आणि ताजे दही आंबट वापरावे.
या सर्व खबरदारीचा देखील अवलंब करणे दही आंबट होण्यापासून रोखण्याचे सोपे उपाय अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
उन्हाळ्यात तापमान आधीच जास्त असते, त्यामुळे दही लवकर घट्ट होते. अशा परिस्थितीत बरेच लोक दही जास्त वेळ गरम ठिकाणी ठेवतात, त्यामुळे त्याचा आंबटपणा वाढतो.
तज्ज्ञांच्या मते, उन्हाळ्यात जवळपास दही सेवन केले पाहिजे 5 ते 7 तास ते अतिशीत करण्यासाठी ठेवणे पुरेसे आहे.
दही चांगले सेट झाले की लगेच रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवावे. यामुळे आंबण्याची प्रक्रिया मंदावते आणि दह्याची चव दीर्घकाळ ताजी राहते.
ही पद्धत देखील दही आंबट होण्यापासून रोखण्याचे सोपे उपाय हे जोरदार प्रभावी मानले जाते.
दही नीट साठवणे देखील तिची चव टिकवण्यासाठी खूप महत्वाचे आहे.
रेफ्रिजरेटरमधून दही वारंवार बाहेर काढल्याने तापमानात बदल होतो, ज्यामुळे किण्वन वेगाने वाढते आणि दही लवकर आंबट होते.
रेफ्रिजरेटरच्या मधल्या शेल्फचे तापमान तुलनेने स्थिर असते. येथे ठेवल्याने दही जास्त काळ ताजे राहते.
स्टील किंवा प्लास्टिक ऐवजी काचेच्या भांड्यात दही ठेवणे चांगले मानले जाते. त्यामुळे दह्याची चव आणि घट्टपणा दोन्ही उत्तम राहते.
दही उघडे ठेवल्याने ते आर्द्रता आणि हवेच्या संपर्कात येते, ज्यामुळे ते लवकर खराब होऊ शकते.
या छोट्या सावधगिरीचा अवलंब करूनही दही आंबट होण्यापासून रोखण्याचे सोपे उपाय प्रभावी केले जाऊ शकते.
दही खूप आंबट झाले तर फेकून देण्याची गरज नाही. ते वापरता येईल असे अनेक मार्ग आहेत.
आंबट दह्यापासून बनवलेल्या कढीची चव खूप रुचकर असते. याशिवाय दही फोडणी करूनही याचा वापर करता येतो.
काही लोक थोडे साखर मिसळून आंबट दहीही खातात. यामुळे आंबटपणा संतुलित होतो.
आंबट दही घालण्याचा एक अतिशय सोपा मार्ग आहे १-२ चमचे थंड दूध मिसळू द्या. यामुळे दह्याचा आंबटपणा बऱ्याच प्रमाणात कमी होतो.
हे देखील दही आंबट होण्यापासून रोखण्याचे सोपे उपाय तसा हा एक उपयुक्त घरगुती उपाय मानला जातो.
उन्हाळ्यात दही लवकर आंबट होणे ही एक सामान्य समस्या आहे, परंतु काही सोप्या घरगुती उपायांनी याला बऱ्याच अंशी प्रतिबंध करता येतो.
सुवासिक नारळाचे तुकडे करणे, दही योग्य तापमानावर ठेवणे, योग्य प्रकारे साठवणे आणि वेळेवर थंड करणे – या सर्व पद्धती दही दीर्घकाळ ताजे ठेवण्यास मदत करतात.
या गोष्टी लक्षात ठेवल्या तर चविष्ट आणि ताज्या दह्याचा आस्वाद उन्हाळ्यातही आंबट न होता घेता येतो.
