पतंजली हर्बल गार्डन: सन 1995 मध्ये सुरू झालेला, उत्तराखंड मधील हरिद्वार जिल्ह्यात स्थित पतंजलि हर्बल गार्डन एका खास उद्देशाने तयार करण्यात आले होते— मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पतींचे जतन करणे आणि लोकांना, विशेषतः नवीन पिढीला, आयुर्वेदाबद्दल जागरूक करणे. कालांतराने, हे ठिकाण एक असे केंद्र बनले आहे, जिथे शिक्षण, संशोधन आणि निसर्गाची माहिती एकत्र मिळते. यात भारताच्या वेगवेगळ्या भागातून आणलेल्या 1000 पेक्षा जास्त प्रकारच्या औषधी वनस्पती, झुडपे, वृक्ष, वेली, जलीय आणि शोभेची रोपे आहेत.

हे उद्यान अशा प्रकारे विचारपूर्वक तयार केले आहे की सामान्य लोक आणि संशोधन करणारे दोघेही वनस्पतींच्या विविध प्रकारांबद्दल संपूर्ण माहितीसह सहज समजू शकतील. येथे येणारे सर्व लोक वेगवेगळ्या वनस्पती पाहून त्यांचे उपयोग आणि आयुर्वेदात त्यांची भूमिका याबद्दल सहज माहिती मिळवू शकतात.

अनेक प्रकारच्या वनस्पतींचा मोठा संग्रह

या बागेत अनेक वनस्पतींच्या प्रजाती आढळतात, ज्यात सुमारे 300 प्रकारच्या औषधी वनस्पती, 175 झुडपे, 50 वेली, 25 जलीय वनस्पती आणि सुमारे 350 वृक्ष प्रजातींचा समावेश आहे. ही विविधता आयुर्वेदात वापरल्या जाणाऱ्या वनस्पतींशी संबंधित उपचारांबद्दल संपूर्ण माहिती प्रदान करते.

काही खास वनस्पतींच्या समूहांना योग्य वातावरण देण्यासाठी, बागेत 5 कृत्रिम गुंफा (artificial caves) देखील तयार केल्या आहेत. या गुंफांमध्ये अशी रोपे लावली जातात ज्यांना खास वातावरणाची गरज असते, जसे की ब्रायोफाइट्स, टेरिडोफाइट्स आणि ऑर्किड इ. तसेच, काही गुंफांमध्ये अशा मुर्त्या (statues) आहेत ज्या आयुर्वेदाच्या मूलभूत कल्पना दर्शवतात, ज्यात मंथन, वटी, आसव आणि भस्म यांसारख्या औषधांच्या तयारीसोबत योगासने, प्राणायाम आणि मुद्रांचे चित्रण (depiction) समाविष्ट आहे.

ग्रह, राशी आणि नक्षत्रांशी संबंधित रोपे

या वेबसाइटमध्ये काही खास विभाग देखील आहेत, जसे की नव ग्रह वाटिका, ज्यात विविध ग्रहांशी संबंधित नऊ रोपे दर्शविली आहेत. उदाहरणार्थ, अपामार्ग (अचिरेंथेस एस्पेरा एल.) हे रोप बुध (बुध ग्रह) शी संबंधित आहे, तर पिंपळाचे (फिकस रिलिजियोसा एल.) झाड गुरु (बृहस्पति ग्रह) शी संबंधित मानले जाते.

त्याचप्रमाणे, राशी वाटिकेत राशी चिन्हांशी संबंधित 12 रोपे आणि नक्षत्र वाटिकेत चंद्र नक्षत्रांशी संबंधित 28 रोपे लावलेली आहेत. या विभागातून लोकांना पारंपरिक मान्यता आणि वनस्पतीशास्त्र (botany) एकत्र समजून घेण्याची संधी मिळते.

फिरण्याचा आणि शिकण्याचा खास अनुभव

या बागेत 7 कृत्रिम कारंजे (artificial fountains) आणि एक मोठे तलाव (pond) देखील आहे, जेथे ट्रापा नॅटन्स एल., निंफिया नौचाली आणि नेलुम्बो न्यूसिफेरा सारख्या जलीय वनस्पतींसाठी अनुकूल परिस्थिती (favorable conditions) राखण्यास मदत करतात. याव्यतिरिक्त, एक लहान तलाव, धबधबा (waterfall) आणि पक्ष्यांसाठी खास घर देखील बनवले आहे, जिथे लोक झुलत्या क्षणांचा अनुभव घेत नैसर्गिक वातावरणाचा आनंद घेऊ शकतात.

येथे मार्गदर्शित टूर (guided tours) देखील आयोजित केल्या जातात, जिथे तज्ञ (experts) लोक वनस्पतींबद्दल विस्तृत माहिती देतात – जसे की त्यांची नावे, फायदे आणि कोणत्या आजारांमध्ये (diseases) त्यांचा वापर केला जाऊ शकतो.

सामान्यांसाठीही फायदेशीर

या बागेतील वनस्पतींचा वापर केवळ दिसण्यासाठीच (visually) केला जात नाही, तर उपचारांसाठीही केला जातो. योगपीठाचे वैद्य (doctors) यांपासून ताजे काढे आणि औषधे तयार करतात.

तसेच, येथील नर्सरीच्या माध्यमातून (through the nursery) सामान्य लोकांना रोपे उपलब्ध करून दिली जातात, जेणेकरून ते घरीही (at home) वापरू शकतील. अशा प्रकारे, हे उद्यान केवळ सामान्य लोकांना माहिती देत ​​नाही, तर लोकांना आयुर्वेदाशी जोडण्याचे कामही करते.

आणखी वाचा