१ मे रोजी रितेश देशमुख दिग्दर्शित “राजा शिवाजी” चित्रपट प्रदर्शित होणार असल्याने पुन्हा एकदा छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जीवनकार्याबद्दल उत्सुकता वाढली आहे. त्यांच्या पराक्रम, दूरदृष्टी आणि स्वराज्य स्थापनेच्या संघर्षासोबतच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील धार्मिक संवेदनशीलता आणि नैतिक भूमिकाही तितक्याच महत्त्वाच्या ठरतात. विशेषतः आदिलशाहीच्या काळात घडलेली गोवधबंदी आणि एका कसायाच्या शिक्षेची कथा आजही चर्चेचा विषय ठरते.

त्या काळात दख्खनमध्ये आदिलशाहीचे राज्य होते. शहाजीराजे आदिलशाही दरबारात उच्च पदावर कार्यरत होते, त्यामुळे लहान वयातच शिवाजी महाराजांना दरबारात जाण्याची संधी मिळत असे. मात्र दरबाराच्या मार्गावर जे दृश्य दिसत असे, ते त्यांच्या मनाला अस्वस्थ करून टाकणारे होते. रस्त्यांवर उघड्यावर गोमांस विकले जात असे, कसायांच्या दुकानांमध्ये गाईंची कत्तल होत असे आणि राजवाड्याजवळही शिजवलेले मांस विकले जात असे. हे दृश्य पाहून शिवाजी महाराज अत्यंत व्यथित होत आणि त्यांच्या मनात संताप उसळत असे.

एकदा अशाच प्रसंगी त्यांनी एका कसायाला प्रत्यक्ष गाईचा वध करताना पाहिले. ते क्षणभरही थांबले नाहीत. त्यांनी तात्काळ त्या कसायावर धाव घेतली, त्याला चांगलाच मार दिला आणि त्या गाईचे प्राण वाचवले. या घटनेची बातमी संपूर्ण शहरात वाऱ्यासारखी पसरली. परंतु शहाजीराजांचे दरबारातील मोठे स्थान असल्यामुळे कोणीही या प्रकरणाला उचलून धरले नाही. तरीही हा प्रकार शिवाजी महाराजांच्या मनात खोलवर घर करून राहिला.

गोवधाचे असे प्रकार वारंवार पाहून त्यांना अतिशय क्लेश होत होते. अखेरीस त्यांनी ठरवले की, अशा परिस्थितीत दरबारात जाणे योग्य नाही. त्यांनी आपल्या वडिलांना विनम्रपणे सांगितले की, जोपर्यंत रस्त्यावर गोमांस विक्री आणि गोवध थांबत नाही, तोपर्यंत ते दरबारात जाणार नाहीत. ही भूमिका त्या काळात अत्यंत धाडसी मानली जाते, कारण ती थेट सत्ताधाऱ्यांच्या प्रथांविरोधात होती.

'शिवरायांच्या भूमिकेत रितेश सर समोर आले आणि...' अभिनेत्यानं सांगितला 'राजा शिवाजी' सिनेमाच्या अॅक्शन सीनवेळचा किस्सा, म्हणाला... एकीकडे मुलाचा ठाम निर्णय आणि दुसरीकडे दरबाराची जबाबदारी

शहाजीराजे या परिस्थितीत अडचणीत सापडले. एकीकडे मुलाचा ठाम निर्णय आणि दुसरीकडे दरबाराची जबाबदारी. त्यांनी हा प्रश्न दरबारात मांडण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या एका विश्वासू सरदाराच्या मदतीने हा विषय बादशहापुढे मांडण्यात आला. त्या सरदाराने अत्यंत समजूतदारपणे बादशहाला सांगितले की, हिंदू आणि मुसलमान दोघेही राज्याचे घटक आहेत, त्यामुळे दोघांच्या धार्मिक भावना जपणे आवश्यक आहे. हिंदूंना गोवध अत्यंत वेदनादायक वाटतो, त्यामुळे राजवाड्याजवळ किंवा सार्वजनिक ठिकाणी असे प्रकार होऊ नयेत.

बादशहाने ही बाब गांभीर्याने घेतली. विचारांती त्याने कठोर आदेश जारी केला की, शहरात कोणीही गोवध करणार नाही आणि गोमांस विक्रीही सार्वजनिक ठिकाणी होणार नाही. या आदेशाचे उल्लंघन करणाऱ्याला कठोर शिक्षा देण्यात येईल. तसेच कसायांसाठी शहराबाहेर स्वतंत्र जागा निश्चित करण्यात आली. या निर्णयामुळे शहरातील वातावरणात मोठा बदल झाला आणि शिवाजी महाराज पुन्हा दरबारात जाऊ लागले.

एक वेगळी घटना घडली

मात्र काही काळानंतर एक वेगळी घटना घडली. एका कसायाने आदेशाचे उल्लंघन करत शहराच्या प्रवेशद्वाराजवळ गोमांस विक्री सुरू केली. योगायोगाने त्या वेळी शिवाजी महाराज आपल्या मित्रांसह तेथे आले. त्यांनी हा प्रकार पाहताच संतापाच्या भरात तलवार काढली आणि त्या कसायाचा तेथेच शिरच्छेद केला. ही घटना अत्यंत धक्कादायक होती आणि लगेचच तिची तक्रार दरबारात पोहोचली.

कसायाच्या पत्नीने बादशहाकडे न्याय मागितला. परंतु बादशहाने दिलेला निर्णय वेगळाच होता. त्याने स्पष्ट सांगितले की, आधीच आदेश देण्यात आला होता आणि त्याचे उल्लंघन केल्यामुळेच ही शिक्षा झाली. त्यामुळे शिवाजी महाराजांची कृती योग्य असल्याचे त्याने मान्य केले. मात्र मानवतेच्या दृष्टीने त्या स्त्रीला काही आर्थिक मदतही देण्यात आली.

शहरात मोठी चर्चा

या घटनेनंतर शहरात मोठी चर्चा सुरू झाली. काहींना वाटले की शिवाजी महाराज खूपच कठोर वागत आहेत, तर काहींनी त्यांच्या धाडसाचे कौतुक केले. या प्रसंगातून त्यांच्या स्वभावातील दोन महत्त्वाचे पैलू स्पष्ट होतात, एक म्हणजे धार्मिक मूल्यांबद्दलची त्यांची ठाम भूमिका आणि दुसरे म्हणजे अन्यायाविरुद्ध तात्काळ कृती करण्याची त्यांची वृत्ती.

ही कथा केवळ एका घटनेची नाही, तर त्या काळातील सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय परिस्थितीचे प्रतिबिंब आहे. शिवाजी महाराजांनी पुढे स्वराज्य स्थापन करताना सर्व धर्मांना समान न्याय दिला, परंतु आपल्या मूल्यांशी तडजोड केली नाही. त्यामुळेच ते केवळ एक पराक्रमी योद्धा नव्हे, तर एक दूरदृष्टी असलेले आणि तत्त्वनिष्ठ नेतृत्व म्हणून आजही स्मरणात आहेत.

(कृष्णराव अर्जुन केळूसकर यांच्या क्षत्रिय कुलावतंस छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे चरित्र, यामध्ये हा प्रसंग सांगितला आहे)

Chhatrapati Shivaji Maharaj : दुष्काळाच्या सावलीत जन्मले शिवराय; सोन्यालाही कवडीमोल भाव, कठीण बालपणातून कसं घडलं स्वराज्याचं भविष्य?