भारताची भूमी ही केवळ विविध संस्कृतींची जननीच नाही, तर करुणा, अहिंसा आणि आत्मबोधाच्या विचारांची जन्मस्थली देखील आहे. गौतम बुद्ध आणि त्यांच्या शिकवणीने जगाला शांतीचा मार्ग दाखवला. आज जेव्हा जग तणावमुक्त आयुष्याचा शोध घेत आहे, तेव्हा भारत सरकारने विकसित केलेला 'बुद्धिस्ट सर्किट' (Buddhist Circuit) हा केवळ पर्यटनाचा भाग न राहता चैतन्याचा एक प्रवास बनला आहे.
गौतम बुद्धांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या टप्प्यांचे दर्शन घडवणारी ही ठिकाणे जगभरातील बौद्ध अनुयायांसाठी आणि शांतता प्रेमींसाठी श्रद्धेचे केंद्र आहेत.
१. कौशांबी
उत्तर प्रदेशातील कौशांबी हे प्रयागराज जवळ वसलेले एक महत्त्वाचे बौद्ध तीर्थक्षेत्र आहे, जिथे भगवान गौतम बुद्ध यांनी आपले ६वे आणि ९वे वर्षावास (पावसाळी व्रतकाल) व्यतीत केले होते. त्यांच्या उपदेशांचे हे एक प्रमुख केंद्र म्हणून ओळखले जाते. येथे घोषिताराम मठ, कुकुट मठ आणि पवारिकांबवन मठ यांसारखे प्राचीन अवशेष पाहायला मिळतात.
२. संकिस्सा
संकिस्सा (संकश्य) हे भारतातील उत्तर प्रदेशातील फर्रुखाबाद येथे असलेले एक महत्त्वाचे बौद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. येथे भगवान गौतम बुद्ध यांनी आपल्या मातेला अभिधम्माचा उपदेश केल्यानंतर तावतींस स्वर्ग (तावतिंस स्वर्ग) येथून पृथ्वीवर अवतरण केले, अशी श्रद्धा आहे.
बौद्ध धर्मातील “आठ महान तीर्थस्थळां”पैकी एक मानल्या जाणाऱ्या या ठिकाणी प्राचीन अवशेष, सम्राट अशोक यांनी उभारलेले हत्तीच्या शिराचे स्तंभशिर (Ashokan elephant pillar capital) आणि बुद्धांच्या पुनरागमनाची आठवण म्हणून बांधलेले मंदिर पाहायला मिळते.
३. सारनाथ (उत्तर प्रदेश): ज्ञानाचा पहिला प्रकाश
ज्ञानप्राप्तीनंतर बुद्धांनी आपले पहिले प्रवचन सारनाथमध्ये दिले, ज्याला 'धम्मचक्र प्रवर्तन' म्हटले जाते. धमेख स्तूप आणि अशोक स्तंभ हे प्रमुख आकर्षणाचे केंद्र असून येथूनच बौद्ध संघाची स्थापना झाली.
४. कुशीनगर (उत्तर प्रदेश): मुक्तीचे द्वार
कुशीनगर हे ते ठिकाण आहे जिथे बुद्धांनी महापरिनिर्वाण प्राप्त केले. बुद्धांची महापरिनिर्वाण मुद्रा (झोपलेली प्रतिमा) हे या शहराचे प्रमुख आकर्षण असून येथे मृत्यू हा शोकाचा विषय नसून मुक्तीचे द्वार मानला जातो.
५. श्रावस्ती (उत्तर प्रदेश): करुणेचा वर्षावास
बुद्धांनी आपल्या जीवनातील सर्वाधिक वर्षावास (पावसाळ्यातील मुक्काम) श्रावस्तीमध्ये घालवला. येथील प्रमुख आकर्षण म्हणजे जेतवन विहार, जे आजही बुद्धांच्या शिस्तीची आणि करुणेची साक्ष देते.
पर्यटनासह सांस्कृतिक पुनरुत्थान
भारत सरकार या बुद्धिस्ट सर्किटला रेल्वे (Mahaparinirvan Express), रस्ते आणि हवाई मार्गाने जोडत आहे, जेणेकरून पर्यटकांना हा प्रवास सुलभ होईल. आजच्या धावपळीच्या युगात बुद्धांचा 'मध्यम मार्ग' अधिक प्रासंगिक ठरत आहे.
