Newborn Immunization Explained: मानवी आयुष्याचे पहिले वर्ष हे प्रतिकारशक्ती (इम्यून सिस्टिम) विकसित होण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा “प्रशिक्षण कालावधी” मानला जातो. या काळात बाळ बाह्य सहाय्यावर अवलंबून असण्यापासून स्वतःच्या अंतर्गत संरक्षण यंत्रणेवर आधारित होण्याकडे वाटचाल करते.

लहान वयातच लसीकरणाद्वारे सक्रिय प्रतिकारशक्तीची पायाभरणी कशी होते, याबाबत तज्ज्ञांचे मत खालीलप्रमाणे आहे:

जन्मानंतर बाळाला आईकडून “पॅसिव इम्युनिटी” म्हणजेच तात्पुरती प्रतिकारशक्ती मिळते. ही प्रतिकारशक्ती काही काळापुरतीच टिकते. साधारण सहा महिन्यांनंतर ही संरक्षण क्षमता कमी होऊ लागते. त्यामुळे त्याआधीच लसीकरणाद्वारे बाळाच्या प्रतिकारशक्तीला “प्राइम” करणे आवश्यक ठरते. यामुळे संरक्षणात कोणताही खंड पडत नाही आणि बाळाला दीर्घकाळ टिकणारी सक्रिय प्रतिकारशक्ती मिळते.

परिपक्व आणि प्रौढ प्रतिकारशक्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्मरणशक्ती तयार करण्याची क्षमता. लसीकरणाद्वारे शरीरात रोगजंतूंचा कमकुवत प्रकार (वॅक्सीन) दिला जातो, ज्यामुळे बाळाच्या अॅडॅप्टिव इम्यून सिस्टिमला तो ओळखण्याची संधी मिळते.

त्यामुळे मेमरी T-सेल्स आणि B-सेल्स तयार होतात. या मेमरी सेल्स जणू “वॉण्टेड पोस्टर” प्रमाणे काम करतात. त्या रक्तप्रवाहात किंवा बोन मॅरोमध्ये दीर्घकाळ उपस्थित राहून भविष्यात त्या रोगाचा धोका ओळखण्यासाठी तयार असतात. पुढे आयुष्यात तोच संसर्ग झाल्यास या सेल्स त्वरित सक्रिय होऊन तीव्र आणि प्रभावी प्रतिसाद देतात, आणि आजार होण्याआधीच त्यावर नियंत्रण मिळवतात.

- डॉ. कांचनकुमार भाग्यवंत Consultant Paediatrician and Neonatologist at Ruby Hall Clinic, Pune

जन्मापासून बाळाचे शरीर “टोलरेन्स” अवस्थेत असते, म्हणजे नवीन गोष्टींवर तीव्र दाहक प्रतिक्रिया देत नाही. त्यामुळे बाळाची प्रतिकारशक्ती सुरुवातीला पूर्णपणे विकसित नसते आणि तो अधिक असुरक्षित असतो.

लसीकरणाद्वारे प्रतिकारशक्तीला बाह्य घटक आणि खरे धोके यामधील फरक ओळखण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते. यामुळे प्रतिकारशक्ती अधिक सक्षम, संतुलित आणि पूर्णपणे विकसित होते.

लसीकरण केवळ संसर्गांपासून संरक्षण देण्यासाठीच नाही, तर शरीराच्या विकसित होत असलेल्या अवयवांचे संरक्षण करण्यासाठीही महत्त्वाचे आहे. Hib, Pertussis (whooping cough) आणि Hepatitis B सारखे आजार फुफ्फुस, यकृत किंवा मज्जासंस्थेवर गंभीर परिणाम करू शकतात, विशेषतः आयुष्याच्या पहिल्या वर्षात.

वेळीच लसीकरण केल्याने बाळाचा शारीरिक आणि न्यूरोलॉजिकल विकास कोणत्याही अडथळ्याशिवाय सुरक्षित राहतो.

बहुतेक लसी एकाच डोसवर पूर्ण संरक्षण देत नाहीत. त्यामुळे पहिल्या वर्षात अनेक डोस आणि बूस्टर डोस आवश्यक असतात.

प्रत्येक बूस्टर डोस अँटीबॉडीजची कार्यक्षमता वाढवतो आणि मेमरी सेल्सची संख्या मजबूत करतो. वारंवार दिलेल्या लसीकरणामुळे प्रतिकारशक्ती शरीराचा स्थायी आणि नैसर्गिक भाग बनते.