आज जगात दररोज अब्जावधी रुपये एका देशातून दुसऱ्या देशात जातात. कुणी आपल्या कुटुंबाला परदेशात पैसे पाठवतो, कुणी दुसऱ्या देशातून वस्तू मागवतो आणि कुणी परदेशी कंपनीला पैसे देतो. हे सर्व इतके सहज घडते की पडद्यामागे काय चालले आहे याचा आपण विचारही करत नाही. यासाठी जगभरात अशा यंत्रणा तयार करण्यात आल्या आहेत ज्यांच्या मदतीने हे काम सोपे केले जाते.
वास्तविक प्रत्येक देशाचे स्वतःचे चलन असते. भारतात रुपया, अमेरिकेत डॉलर, युरोपात युरो चालतो. जेव्हा एका देशाची बँक दुसऱ्या देशात पैसे पाठवते तेव्हा ते थेट जाऊ शकत नाही कारण दोन्हीकडे भिन्न चलने, भिन्न कायदे आणि भिन्न बँकिंग प्रणाली आहेत. या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी, नॉस्ट्रो आणि व्होस्ट्रो खाती तयार केली गेली. नॉस्ट्रो हा लॅटिन शब्द आहे ज्याचा अर्थ 'आमचा' आणि व्होस्ट्रो म्हणजे तुमचे.
हेही वाचा: आरोग्य विमा प्रत्येकासाठी महत्त्वाचा, प्रत्येक तपशील समजून घ्या?
उदाहरणार्थ, स्टेट बँक ऑफ इंडियाला अमेरिकेत पैसे पाठवावे लागतात पण तिथं तिचं कार्यालय नसल्यामुळे ते कुठल्यातरी अमेरिकन बँकेत जाते. तिथे खाते उघडले जाते. त्या खात्यात डॉलर्स जमा करतो. आता स्टेट बँक ऑफ इंडिया या खात्याला आमचे खाते म्हणेल. याला नॉस्ट्रो खाते म्हणतात. ज्या अमेरिकन बँकेत हे खाते ठेवले आहे ती म्हणेल की हे तुमचे खाते आहे जे आमच्याकडे आहे. याला 'वोस्ट्रो' खाते म्हणतात. खाते एकच आहे. फक्त प्रेक्षक वेगळे आहेत, म्हणूनच दोन नावे आहेत.
जेव्हा कोणी भारतातून अमेरिकेत पैसे पाठवते तेव्हा स्टेट बँक ऑफ इंडिया अमेरिकेतील त्याच खात्यातून पैसे काढून तिथल्या योग्य खात्यात जमा करते. कोणतीही नोट इकडे तिकडे फिरकत नाही तर फक्त दोन बँकांमधील खाती बदलतात आणि पैसे तिथे पोहोचतात.
हेही वाचा : कमजोर मान्सूनचा धोका, यंदा जेवणाची थालीपीठ महागणार?
याआधी भारत आणि इतर देशांमध्ये जो काही व्यवहार होत होता तो डॉलरमध्ये होत असे. म्हणजे कोणत्याही देशाला भारतासोबत व्यापार करायचा असेल तर त्याला आधी डॉलर्सची गरज होती. 2022 मध्ये भारताने हा नियम बदलला आणि सांगितले की आता इतर देशांच्या बँका भारतातही रुपयात खाती उघडू शकतात. याचा सरळ अर्थ असा की आता कोणताही देश भारताशी थेट रुपयात व्यवसाय करू शकतो, त्यासाठी डॉलरची गरज नाही. भारतासाठी हे एक मोठे पाऊल होते कारण त्यामुळे जगात रुपया मजबूत झाला.
