आजकाल बाजारात भेसळ आणि बनावट गोष्टींचा भरणा आहे. खाद्यपदार्थ, फळे, भाजीपाला आणि अगदी रोजच्या मसाल्यांमध्येही भेसळ मोठ्या प्रमाणात सुरू आहे. नफेखोर खऱ्या दिसणाऱ्या मसाल्यांमध्ये हानिकारक रंग आणि रसायने मिसळत आहेत आणि ते जादा किमतीला विकत आहेत. भेसळीच्या या खेळात 'भगवा' हे नाव अग्रस्थानी येते. केशर हा जगातील सर्वात महाग मसाल्यांपैकी एक आहे, जो प्रत्येकजण सहज खरेदी करू शकत नाही. याचाच फायदा घेत फसवणूक करणारे आता खोकी आणि पॅकेटमध्ये बनावट केशर विकत आहेत. लहान मुलांच्या दुधात, सणासुदीची खीर किंवा मिठाईमध्ये घालण्यासाठी तुम्ही महागडे केशर विकत घेत असाल, तर तुम्ही खात असलेले केशर खरे आहे की आरोग्यासाठी हानिकारक असे काही रसायन आहे हे जाणून घेणे तुमच्यासाठी खूप महत्त्वाचे आहे. वास्तविक केशर ओळखण्याचे काही निश्चित मार्ग जाणून घेऊया. केशर कोणत्या फुलापासून येते आणि ते कसे बनते? वास्तविक आणि शुद्ध केशरचा मुख्य स्त्रोत जम्मू आणि काश्मीर हा भारतीय केंद्रशासित प्रदेश आहे. काश्मीरचा पंपोर प्रदेश उच्च दर्जाच्या केशर उत्पादनासाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे. केशर कोणत्याही कारखान्यात बनवले जात नाही, तर ते एका खास फुलापासून मिळते ज्याला वैज्ञानिक भाषेत क्रोकस सॅटिव्हस किंवा सामान्यतः 'केशर फ्लॉवर' म्हणतात. या सुंदर जांभळ्या फुलाच्या अगदी मध्यभागी अतिशय बारीक आणि पातळ लाल रंगाचे तंतू असतात, ज्याला 'स्टिग्मा' म्हणतात. हे लाल धागे काळजीपूर्वक हाताने फुलापासून वेगळे केले जातात आणि नंतर वाळवले जातात. सुकल्यावर जो मौल्यवान मसाला तयार होतो त्याला खरा केशर म्हणतात. घातक बनावट केशर कसे बनते? बाजारात उपलब्ध असलेले नकली केशर तयार करण्यासाठी, फसवणूक करणारे अतिशय आश्चर्यकारक पद्धती अवलंबतात: कॉर्न फायबर: मक्याच्या (कॉर्न) वरच्या भागात असलेले बारीक तंतू किंवा केस गोळा केले जातात, त्यावर लाल रासायनिक रंग टाकला जातो, वाळवला जातो आणि केशरच्या नावाने विकला जातो. रेशीम धागे: काहीवेळा बारीक रेशीम किंवा रेशमी धागे लाल आणि केशरी रंगात रंगवले जातात जेणेकरून ते केशरसारखे दिसतात. हे सुंदर बॉक्समध्ये पॅक केले जातात आणि खऱ्या किमतीत विकले जातात. खरा आणि नकली केशर ओळखण्याचे 3 निश्चित मार्ग: दिल्लीचे घाऊक व्यापारी आणि अनुभवी केशर व्यापारी अरुण प्रजापती यांच्या मते, बाजारात बनावट आणि भेसळयुक्त केशरचा महापूर आल्याने खऱ्या व्यापाऱ्यांचे मोठे नुकसान होत आहे. सर्वसामान्य लोक कमी किमतीच्या नावाखाली बनावट केशर खरेदी करतात. ग्राहकांची फसवणूक होण्यापासून संरक्षण करण्यासाठी त्यांनी 3 सर्वात सोप्या आणि अचूक मार्ग सामायिक केले आहेत: 1. पाणी चाचणी: वास्तविक आणि बनावट केशरमध्ये फरक करण्याचा हा सर्वात सोपा मार्ग आहे. कृती : एका ग्लासमध्ये स्वच्छ पाणी घेऊन त्यात केशराचे २-३ धागे टाका. ओळख: केशर बनावट असल्यास, ते पाण्यात पडताच काही सेकंदात त्याचा चमकदार रंग सोडून देईल आणि पाणी लगेच लाल किंवा गडद केशरी होईल. याउलट, वास्तविक केशर पाण्यात गेल्यावर लगेच रंग बदलत नाही. वास्तविक केशर हळूहळू त्याचा हलका पिवळा किंवा सोनेरी पिवळा रंग सोडतो. 2. स्पर्श आणि पोत चाचणी: बनावट केशर फक्त काळजीपूर्वक पाहून आणि स्पर्श करून देखील ओळखले जाऊ शकते. ओळख: बनावट केशराचा पोत जास्त एकसारखा, अत्यंत चमकदार आणि प्लास्टिकसारखा कृत्रिम दिसतो. हे रंगीत कॉर्न तंतूपासून बनवलेले असल्याने, बोटांनी स्पर्श केल्यावर ते खूप हलके आणि मऊ वाटते. दुसरीकडे, वास्तविक केशर थोडा कोरडा आणि ठिसूळ आहे. त्याचे धागे नैसर्गिकरित्या किंचित वाकड्या आणि असमान असतात. वास्तविक केशर तंतू सहज वाकत नाहीत आणि हलके दाबले तरी लगेच तुटत नाहीत. 3. टिश्यू पेपर चाचणी: ही चाचणी भेसळयुक्त रंग त्वरित उघड करते. कृती : पांढरा टिश्यू पेपर घ्या आणि त्यावर केशराचे काही धागे ठेवा. आता त्यावर पाण्याचे काही थेंब शिंपडा किंवा ओल्या बोटाने हलके दाबा. ओळख: केशर अस्सल असल्यास टिश्यू पेपरवर फक्त हलका पिवळा किंवा सोनेरी डाग येतो. या काळात भगव्या धाग्यांचा मूळ लाल रंग फिका पडत नाही. त्याच वेळी, केशर बनावट किंवा रासायनिक रंगाचे असल्यास, पाण्याच्या संपर्कात येताच त्याचा गडद लाल किंवा केशरी रंग झपाट्याने गमावतो, ज्यामुळे संपूर्ण टिश्यू पेपर त्वरित रंगतो. थोड्याच वेळात, बनावट केशरचे धागे त्यांचा रंग गमावतात आणि पूर्णपणे पांढरे होऊ लागतात.