आजकाल ट्रेनने प्रवास करणे ही आपल्यासाठी सामान्य गोष्ट झाली आहे. दररोज लाखो लोक कामासाठी किंवा प्रवासासाठी भारतीय रेल्वेचा वापर करतात. पण ही जीवनरेषा कधी आणि कशी सुरू झाली याचा विचार केला आहे का?
भारतीय इतिहासात १६ एप्रिल १८५३ तो दिवस कायमस्वरूपी सुवर्ण अक्षरात नोंदवला जातो. त्याच दिवशी दुपारी साडेतीन वाजता देशातील पहिली पॅसेंजर ट्रेन मुंबईहून (तेव्हाचे बोरी बंदर स्टेशन) ठाण्याकडे रवाना झाली. या ऐतिहासिक प्रवासात सुमारे 400 प्रवाशांनी सहभाग घेतला. ट्रेनने एकूण 34 किलोमीटरचे अंतर अवघ्या 1 तास 15 मिनिटांत कापले आणि 4.45 वाजता ठाणे गाठले.
या पहिल्या आणि ऐतिहासिक प्रवासासाठी रेल्वेने वेगवेगळ्या वर्गांनुसार तिकीट दर निश्चित केले होते. हे भाडे त्या काळासाठी खूप मोठी रक्कम मानली जात होती:
ही पहिली पॅसेंजर ट्रेन खेचण्यासाठी तीन अतिशय शक्तिशाली वाफेची इंजिने खास ब्रिटनमधून भारतात आयात करण्यात आली. या तीन इंजिनांना अतिशय सुंदर आणि भारतीय नावे देण्यात आली होती – साहिब, सिंध आणि सुलतान.
या तीन इंजिनांनी मिळून रेल्वेचे डबे ओढले आणि देशात वाहतुकीच्या एका नव्या युगाची सुरुवात केली. ब्रिटीश अभियंता रिचर्ड ट्रेविथिक यांचे हे वाफेचे इंजिन तंत्रज्ञान भारतात लोकप्रिय करण्यात आणि रेल्वेमार्गांचे जाळे टाकण्यात दिलेले योगदान आजही स्मरणात आहे.
1848 साली लॉर्ड डलहौसी भारताचे गव्हर्नर जनरल झाल्यावर भारतात रेल्वे चालवण्याची मुख्य ब्लू प्रिंट तयार करण्यात आली. देशाचा विकास आणि वाहतूक गतिमान करण्यासाठी रेल्वेची योजना त्यांनी मांडली. यानंतर 'ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे कंपनी'कडे मुंबई ते ठाणे दरम्यान रेल्वे लाईन टाकण्याची जबाबदारी देण्यात आली. 1850 मध्ये हे काम सुरू झाले आणि तीन वर्षांच्या मेहनतीनंतर पहिली ट्रेन रुळांवर आली. हा ऐतिहासिक क्षण साजरा करण्यासाठी 21 तोफांची सलामी देऊन ट्रेनला रवाना करण्यात आले.
1853 मध्ये सुरू झालेला हा छोटासा प्रवास काळाबरोबर भारताची सर्वात मोठी ताकद बनला. मात्र, आज जिथे आहे तिथे पोहोचण्यासाठी रेल्वेला अनेक चढ-उतार पार करावे लागले.
फाळणीचा मोठा धक्का 1947 मध्ये भारताची फाळणी झाली तेव्हा देशातील 40 टक्क्यांहून अधिक रेल्वे नेटवर्क पाकिस्तानात गेले. असे असतानाही भारतीय रेल्वेने हिंमत हारली नाही आणि स्वबळावर विकासाचा वेग कायम ठेवला.
पहिली सुपरफास्ट ट्रेन: देशातील पहिली सुपरफास्ट ट्रेन 1 मार्च 1969 भारतीय रेल्वेच्या वेगाला नवी ओळख देणारी नवी दिल्ली ते हावडा दरम्यान सुरू झाली.
आजचे प्रचंड साम्राज्य: आज भारतीय रेल्वे जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे नेटवर्कपैकी एक आहे. त्याची एकूण लांबी अंदाजे आहे 1.67 लाख किलोमीटर पर्यंत पसरला आहे. देशात लहान-मोठे मिसळत आहे 7,342 पेक्षा जास्त रेल्वे स्थानके जिथून दररोज सुमारे 2.3 कोटी प्रवासी प्रवास करतात आणि लाखो टन मालाची वाहतूक केली जाते. आज देशातील सर्व 28 राज्ये आणि 8 केंद्रशासित प्रदेशांना जोडण्यासाठी रेल्वे हे सर्वात मजबूत माध्यम आहे.
