उत्तर प्रदेशातील हमीरपूर जिल्हा केवळ भौगोलिक वैशिष्ट्यांसाठीच नव्हे, तर आपल्या समृद्ध पारंपरिक हस्तकलेसाठीही ओळखला जातो. जिल्ह्यातील सुमेरपूर भागात तयार होणारी 'नाग्रा जुती' ही केवळ पादत्राणे नसून, पिढ्यानपिढ्या जपलेल्या कारागिरीचे प्रतीक आहे. उत्तर प्रदेश सरकारच्या 'एक जनपद एक उत्पाद' (ओडीओपी) योजनेअंतर्गत या हस्तकलेला विशेष प्रोत्साहन मिळाल्याने नाग्रा जुतीला देशभरात नवी ओळख मिळत आहे.
View this post on Instagram
डावा-उजवा असा फरकच नाही
या क्षेत्रातील अनुभवी कारागीर श्याम बाबू यांच्या मते, नाग्रा जुतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची पारंपरिक सरळ रचना. या जुतीमध्ये डावा किंवा उजवा पाय असा कोणताही फरक नसतो. त्यामुळे एकाच जोडीतील कोणतीही जुती कोणत्याही पायात सहज घालता येते.
ही रचना नाग्रा जुतीची वेगळी ओळख ठरली असून, याच वैशिष्ट्यामुळे ती आधुनिक कारखान्यांमध्ये तयार होणाऱ्या पादत्राणांपेक्षा वेगळी ठरते.
हाताने तयार होते प्रत्येक जोडी
नाग्रा जुतीची निर्मिती आजही पूर्णपणे हाताने केली जाते. कोणत्याही आधुनिक यंत्राचा वापर न करता प्रत्येक टप्प्यावर कारागिरांचे कौशल्य पणाला लागते.
सर्वप्रथम मजबूत तळासाठी जाड चामड्याची निवड केली जाते, तर वरचा भाग तयार करण्यासाठी शेळी किंवा मेंढीच्या मऊ चामड्याचा वापर केला जातो. त्यानंतर मापानुसार चामड्याचे तुकडे कापून बारीक सुई-धाग्याने हाताने शिवले जातात.
यानंतर जुतीला योग्य आकार देण्यासाठी ती विशेष लाकडी साच्यावर बसवली जाते. त्यावर दाब देऊन अंतिम आकार दिला जातो आणि आवश्यकतेनुसार नक्षीकाम व अंतिम प्रक्रिया पूर्ण केली जाते.
काळानुसार बदलले स्वरूप
श्याम बाबू सांगतात की, पूर्वी नाग्रा जुती वजनाने खूप जड असायची. ग्रामीण भागातील खडबडीत रस्त्यांवर वापर लक्षात घेऊन ती तयार केली जात होती. मात्र, बदलत्या काळानुसार तिच्या रचनेत सुधारणा करण्यात आली आहे. आजची नाग्रा जुती वजनाने हलकी, अधिक लवचिक आणि दैनंदिन वापरासाठी आरामदायी बनवली जाते.
View this post on Instagram
कच्च्या मालासाठी बाहेरील बाजारपेठांवर अवलंबून
नाग्रा जुती तयार करण्याचे कौशल्य आजही घरातील ज्येष्ठांकडून पुढील पिढीकडे प्रत्यक्ष कामातून पोहोचते. मात्र, चामडे आणि इतर कच्च्या मालासाठी कारागिरांना आग्रा, कानपूर आणि जालंधर येथील बाजारपेठांवर अवलंबून राहावे लागते.
ओडीओपी योजनेमुळे या पारंपरिक कलेला राष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्धी मिळाली असली, तरी या उद्योगाचे भवितव्य कारागिरांना मिळणारा योग्य मोबदला, थेट बाजारपेठेपर्यंत पोहोच आणि ग्राहकांचा वाढता प्रतिसाद यावर अवलंबून आहे. त्यामुळे ही पारंपरिक कला पुढील पिढ्यांपर्यंत टिकून राहण्यास मोठी मदत होणार आहे.
