उन्हाळा असो किंवा पावसाळा, आइसक्रीम खायला अनेकांना आवडतं. पण कधी आइसक्रीमचा मोठा घास घेतल्यावर अचानक कपाळात किंवा डोळ्यांजवळ तीव्र कळ आल्याचा अनुभव तुम्हाला आला आहे का? काही सेकंद टिकणाऱ्या या वेदनेला ‘ब्रेन फ्रीज’ (Brain Freeze) किंवा ‘आइसक्रीम हेडेक’ असं म्हटलं जातं. हा गंभीर आजार नसला तरी त्यामागे शरीराची एक वैज्ञानिक प्रक्रिया काम करत असते.

ब्रेन फ्रीज म्हणजे नेमकं काय?
अतिशय थंड पदार्थ किंवा पेय तोंडाच्या वरच्या भागाला (टाळू) आणि घशाच्या मागील भागाला अचानक स्पर्श करतं, तेव्हा त्या भागातील तापमान झपाट्याने कमी होतं. यामुळे त्या भागातील संवेदनशील नसांवर परिणाम होतो आणि काही सेकंदांसाठी डोक्यात तीव्र सणक जाणवते. यालाच ब्रेन फ्रीज किंवा आइसक्रीम हेडेक म्हणतात. विशेष म्हणजे, ही वेदना तोंडात न होता कपाळ, डोळ्यांच्या मागे, नाकाजवळ किंवा चेहऱ्याच्या इतर भागात जाणवते. वैद्यकीय भाषेत याला ‘Referred Pain’ म्हटलं जातं. म्हणजे वेदनेचं मूळ एका ठिकाणी असलं तरी ती दुसऱ्या भागात जाणवते.

ब्रेन फ्रीज का होतो?
जेव्हा तोंड किंवा घशाला अचानक तीव्र थंडी जाणवते, तेव्हा शरीर त्या भागाचं तापमान पुन्हा सामान्य करण्याचा प्रयत्न करतं. यासाठी डोक्यातील रक्तवाहिन्या अचानक प्रसरण पावतात, ज्यामुळे त्या भागात अधिक रक्तप्रवाह होतो. रक्तवाहिन्यांमधील हा अचानक बदल काही सेकंदांसाठी तीव्र डोकेदुखी निर्माण करू शकतो.

ब्रेन फ्रीज झाल्यास काय कराल?
– आइसक्रीम किंवा थंड पदार्थ हळूहळू खा.
– मोठा घास घेणं टाळा.
– जीभ काही सेकंद तोंडाच्या वरच्या भागाला (टाळूला) लावून ठेवा.
– सामान्य तापमानाचं पाणी प्या.
– दीर्घ श्वास घ्या आणि काही क्षण शांत बसा.
या उपायांमुळे शरीराचं तापमान संतुलित होण्यास मदत होते आणि वेदना लवकर कमी होतात.

ब्रेन फ्रीज हा सहसा काही सेकंद टिकणारा आणि आपोआप कमी होणारा त्रास आहे. तो बहुतेक वेळा गंभीर नसतो. मात्र वारंवार तीव्र डोकेदुखी होत असेल किंवा वेदना जास्त वेळ टिकत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणं आवश्यक आहे.