महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय चौकांमध्ये एक नाव आहे, जे ऐकल्यावर भेसळखोरांपासून बेफिकीर अधिकाऱ्यांपर्यंत सर्वांनाच घाम फुटतो. आम्ही बोलत आहोत ज्येष्ठ आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे यांच्याबद्दल. सध्या महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाच्या (एफडीए) आयुक्तपदाची धुरा सांभाळणारे तुकाराम मुंढे हे खाद्यपदार्थ आणि बनावट औषधांच्या सिंडिकेटवर तत्परतेने कारवाई केल्यामुळे पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहेत. त्यांची बेधडक काम करण्याची शैली, कोणत्याही राजकीय दबावाशिवाय निर्णय घेणे आणि नियमांशी थोडीही तडजोड न करणे ही त्यांची खरी ओळख आहे.

आयएएस तुकाराम मुंढे यांची संपूर्ण कारकीर्द ही प्रशासकीय शिस्त आणि कठोर निर्णयांचे उदाहरण आहे. 21 वर्षांच्या सेवेत त्यांची 25 वेळा बदली झाली आहे. अनेकवेळा परिस्थिती अशी होती की ते कोणत्याही जिल्ह्यात किंवा विभागात त्यांचा सामान्य कार्यकाळही पूर्ण करू शकले नाहीत आणि महिनोंमहिने पोस्टिंगशिवाय राहिले. पण गंमत म्हणजे बदल्यांची ही लांबलचक यादी असूनही त्यांच्या विश्वासार्हतेवर कधीही परिणाम झाला नाही. ते जिथे गेले तिथे ते जनतेचे आवडते बनले आणि व्यवस्थेतील त्रुटी दूर करण्यासाठी कठोर पावले उचलली.

कोचिंगशिवाय UPSC मध्ये 20 व्या रँकपर्यंत शेतात श्रम करण्याचा प्रवास

तुकाराम मुंढे यांचे बालपण संघर्षमय होते. महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील एका साध्या आणि गरीब शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या मुंढे यांनी मराठवाड्यातील दुष्काळ, गरिबी आणि शेतकऱ्यांची दुर्दशा जवळून पाहिली. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती अशी होती की लहानपणीच त्यांना आई-वडिलांसोबत शेतात कष्ट करावे लागले आणि आठवडी बाजारात भाजीपाला विकावा लागला. पिकांना पाणी देण्यासाठी पहाटे २ वाजता उठणे आणि स्थानिक जिल्हा परिषदेच्या शाळेत अनवाणी शिक्षण घेणे हा त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग होता.

ही जमीन गरिबी त्यांच्यातील व्यवस्था बदलण्याचे सर्वात मोठे माध्यम बनले. 1996 मध्ये औरंगाबादच्या शासकीय कला आणि विज्ञान महाविद्यालयातून त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि 1998 मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातून राज्यशास्त्र विषयात एमए पूर्ण केले. त्यानंतर कोणत्याही मोठ्या कोचिंग नेटवर्कशिवाय त्यांनी स्वबळावर अभ्यास केला आणि UPSC 20 वी अखिल भारतीय UPSC परीक्षेत 20 वी रँक मिळवून महाराष्ट्र कॅडरचा IAS बनला.

IAS तुकाराम मुंढे यांचे कठोर निर्णय, माफियांची झोप उडाली

प्रशासनात येताच मुंढे यांनी नियम सर्वांना समान असल्याचे दाखवून दिले. सोलापूरच्या पदस्थापनेदरम्यान त्यांनी अवैध वाळू माफियांवर एवढी कारवाई केली की त्यांना जीवे मारण्याच्या धमक्याही आल्या, पण ते मागे हटले नाहीत. पुणे महानगर परिवहन महामंडळ लिमिटेड (पीएमपीएमएल) मध्ये असताना त्यांनी अनेक महिन्यांपासून नोटीस न देता बेपत्ता असलेल्या १५८ कंत्राटी चालकांवर तत्काळ कारवाई केली.

नवी मुंबई महानगरपालिका आयुक्त झाल्यावर त्यांनी थेट 20 कोटी रुपयांचा संगमरवरी पुतळा आणि 163 कोटी रुपयांचा सौर प्रकल्प रद्द करून फालतू खर्चाला आळा घातला. जनतेच्या कराचा पैसा दिखावा करण्याऐवजी मूलभूत नागरी सुविधांवर खर्च केला पाहिजे, असा त्यांचा स्पष्ट युक्तिवाद होता. येथेच त्यांनी 'वॉक विथ द कमिशनर' उपक्रम सुरू केला, जिथे ते प्रत्येक रविवारी वैयक्तिकरित्या सर्वसामान्य नागरिकांना भेटायचे आणि त्यांच्या समस्या ऐकायचे. 2017 मध्ये त्यांची बदली झाली तेव्हा शहरातील सहा हजारांहून अधिक लोकांनी त्यांच्या बदलीविरोधात ऑनलाइन याचिकेवर सह्या केल्या होत्या.

उच्च न्यायालयाच्या कँटीनवर छापा, FDA मध्ये भेसळीच्या विरोधात मोर्चे उघडले

जलसंधारणातील उत्कृष्ट कार्यासाठी 'वॉटरमॅन ऑफ महाराष्ट्र' म्हणून ओळखले जाणारे तुकाराम मुंढे यांना 2015-16 मध्ये सर्वोत्कृष्ट जिल्हाधिकारी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते, ते आता एफडीएमध्ये सक्रिय आहेत. अन्न सुरक्षेसंबंधीचा तपास केवळ खासगी संस्थांपुरताच मर्यादित का, असा सवाल मुंबई उच्च न्यायालयाने नुकताच उपस्थित केल्यावर मुंढे यांच्या पथकाने थेट उच्च न्यायालयाच्या आवारात असलेल्या कॅन्टीनची अचानक तपासणी केली. तपासणीत एकूण अस्वच्छता आणि वैध FSSAI परवान्याशिवाय ऑपरेशन यांसारख्या त्रुटी उघड झाल्या. या कारवाईने मुंढे यांच्यासाठी कोणीही कायद्याच्या वर नाही हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले.