देशभरात वेगाने वाढणारी ऑनलाइन सायबर फसवणूक, डिजिटल अटक आणि बनावट सिमकार्डद्वारे होणारी आर्थिक फसवणूक रोखण्यासाठी केंद्र सरकार आणि दूरसंचार विभागाने (DoT) सिम कार्ड आणि ग्राहक पडताळणी (KYC) विक्रीशी संबंधित नियमांमध्ये मोठे बदल केले आहेत. दूरसंचार कायद्याच्या कठोर तरतुदींनुसार नवीन सिम कार्ड खरेदी करणे आता पूर्वीपेक्षा अधिक पारदर्शक, तांत्रिकदृष्ट्या सुरक्षित आणि काटेकोरपणे नियंत्रित झाले आहे. बनावट कागदपत्रांवर सक्रिय होत असलेल्या सिमकार्डचे बेकायदेशीर नेटवर्क उखडून टाकण्यासाठी नवीन नियमांचा थेट उद्देश आहे.

1. पेपर आधारित केवायसी पूर्णपणे थांबले, फक्त डिजिटल आणि बायोमेट्रिक ई-केवायसी वैध.

नवीन नियमांनुसार, जुने भौतिक कागदी फॉर्म भरणे आणि सिम खरेदी करण्यासाठी छायाप्रती जमा करण्याची पद्धत पूर्णपणे बंद करण्यात आली आहे.

आता फक्त नवीन सिम कार्ड जारी करण्यासाठी डिजिटल ई-केवायसी आणि आधार आधारित बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण केवळ अनिवार्य असेल:

• सिम स्टोअरमध्ये लाइव्ह फेशियल रिकग्निशन (लाइव्ह फोटो कॅप्चर) आणि फिंगरप्रिंट/आयरिस स्कॅनद्वारे ग्राहकाची पडताळणी केली जाईल.

• दुकानदाराने काढलेल्या ग्राहकाच्या लाइव्ह फोटोचे जिओ टॅगिंग आणि टाइम-स्टॅम्पिंग अनिवार्य असेल, त्यामुळे बनावट किंवा आधीच काढलेले फोटो वापरणे अशक्य होईल.

2. सिम कार्ड डीलर आणि विक्रेत्यांचे अनिवार्य पोलीस पडताळणी

बनावट सिम जारी करण्यात गुंतलेल्या मध्यस्थ आणि अनधिकृत दुकानदारांवर कारवाई करण्यासाठी, सर्व दूरसंचार सेवा प्रदात्यांना (जसे की Jio, Airtel, Vodafone-Idea) त्यांच्या POS (पॉइंट ऑफ सेल) एजंट्स आणि सिम डीलर्सची अनिवार्य पोलिस पडताळणी करण्याचे निर्देश दिले आहेत.

• प्रत्येक लहान किंवा मोठ्या सिम विक्रेत्याला टेलिकॉम कंपनीसोबत लेखी करार आणि अधिकृत नोंदणी करावी लागेल.

• जर एखादा सिम विक्रेता बनावट कागदपत्रांवर सिम जारी करताना पकडला गेला तर, ₹ 10 लाखांपर्यंत जड दंडदुकानाला काळ्या यादीत टाकून फौजदारी गुन्हा दाखल केला जाईल.

3. बल्क सिमवर पूर्ण बंदी: फक्त कॉर्पोरेट कनेक्शनला परवानगी आहे

अनेकदा सायबर गुन्हेगार बनावट कंपन्यांच्या नावाने डझनभर आणि शेकडो 'बल्क सिमकार्ड' खरेदी करून कॉल सेंटर आणि फसवणुकीचे रॅकेट चालवत असत.

नवीन नियमांनुसार सामान्य नागरिक किंवा नोंदणी नसलेल्या संस्थांना बल्क सिम देण्यावर पूर्ण बंदी आहे. कोणत्याही कंपनीला किंवा संस्थेला त्यांच्या कर्मचाऱ्यांसाठी बिझनेस सिम मिळवण्यासाठी 'व्यवसाय किंवा कॉर्पोरेट कनेक्शन' प्रक्रिया अवलंबावी लागेल, ज्यामध्ये कंपनीची कायदेशीर नोंदणी असणे आणि सिम वापरणाऱ्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याचे स्वतंत्र ई-केवायसी असणे अनिवार्य असेल.

4. 1 आयडीवर जास्तीत जास्त 9 सिमची मर्यादा आणि दंड

दूरसंचार विभागाच्या नियमांनुसार, एखाद्या व्यक्तीच्या आधार किंवा ओळखपत्रावर संपूर्ण देशात जास्तीत जास्त मोबाइल फोन असू शकतात. 9 सिम कार्ड (जास्तीत जास्त 6 सिम फक्त जम्मू-काश्मीर, आसाम आणि उत्तर-पूर्व राज्यांसाठी जारी केले जाऊ शकतात).

एखाद्या व्यक्तीकडे फसवणूक, चुकीची ओळख करून किंवा लपवून विहित मर्यादेपेक्षा जास्त सिमकार्ड असल्यास किंवा जारी केले असल्यास, प्रथमच पकडल्यास ₹ 50,000 पर्यंत दंड आणि पुन्हा पकडल्यास ₹ 2 लाखांपर्यंत दंड आणि कनेक्शन तोडण्याची कारवाई केली जाऊ शकते.

५. घरबसल्या 'संचार साथी' पोर्टलवरून तुमच्या नावाने चालू असलेले सिम तपासा

नागरिकांना सायबर सुरक्षा प्रदान करण्यासाठी सरकारचे प्रयत्न 'Sancharsaathi' portal (sancharsaathi.gov.in) आणखी मजबूत केले आहे:

• पोर्टलच्या 'TAFCOP' मॉड्यूलद्वारे, कोणताही नागरिक त्याच्या/तिच्या नंबरवर किती मोबाइल कनेक्शन सक्रिय आहेत हे तत्काळ तपासू शकतो.

• तुम्ही कधीही खरेदी न केलेल्या तुमच्या आयडीवर अज्ञात सिम कार्ड सक्रिय दिसल्यास, तो नंबर त्वरित ब्लॉक आणि डिस्कनेक्ट करण्यासाठी तुम्ही पोर्टलवरूनच ऑनलाइन अहवाल दाखल करू शकता.

दूरसंचार मंत्रालयाचा असा विश्वास आहे की या कठोर नियमांच्या अंमलबजावणीमुळे सामान्य आणि अस्सल ग्राहकांना सिम खरेदी करण्यासाठी केवळ 2 ते 3 मिनिटे लागतील, परंतु बनावट कागदपत्रांच्या आधारे सुरू असलेल्या सायबर घोटाळेबाजांच्या सिंडिकेटलाही निर्णायक आळा बसेल.