मकर संक्रांती हा हिंदू धर्मातील प्रमुख सणांपैकी एक आहे. हिंदू दिनदर्शिकेनुसार, जेव्हा पौष महिन्यात सूर्यदेव मकर राशीत प्रवेश करतात तेव्हा हा सण साजरा केला जातो. यंदा सूर्य 14 जानेवारी रोजी दुपारी 3 वाजून 13 मिनिटांनी मकर राशीत प्रवेश करेल, त्यामुळे या दिवशी मकर संक्रांत साजरी केली जाईल. हा सण कापणी, नवीन सुरुवात आणि सूर्याच्या उर्जेचे स्वागत करण्याचे प्रतीक मानले जाते. या निमित्ताने तीळ आणि गूळ वाटतात, गंगा स्नान केले जाते आणि दान करून सत्कार्ये सुरू केली जातात. यासोबतच या दिवशी पतंग उडवण्याची परंपराही खूप खास मानली जाते. पतंग उडवण्याशी धार्मिक आणि वैज्ञानिक दोन्ही महत्त्व जोडलेले आहेत. चला तर मग जाणून घेऊया त्यांच्याबद्दल.

मकर संक्रांती हा भारतातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि वैज्ञानिक आधार असलेला सण आहे. हा सण दरवर्षी साधारणपणे १४ जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो आणि उत्तरायणास सुरुवात होते. उत्तरायणाला शुभ काळ मानले जाते, कारण या काळात दिवस मोठे होऊ लागतात आणि सूर्याची उष्णता वाढते. याचा थेट परिणाम शेती, आरोग्य आणि पर्यावरणावर होतो. भारत कृषिप्रधान देश असल्यामुळे मकर संक्रांतीचा शेतीशी अतिशय जवळचा संबंध आहे. रब्बी हंगामातील पिके तयार होऊ लागतात आणि शेतकऱ्यांच्या मेहनतीचे फळ मिळते. म्हणूनच हा सण कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा, आनंद साजरा करण्याचा आणि नवीन सुरुवातीचे प्रतीक मानला जातो. या दिवशी तीळ आणि गूळ यांचे सेवन केले जाते, कारण हिवाळ्यात शरीराला उष्णता देण्यासाठी ते उपयुक्त असतात.

मकर संक्रांतीचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही तितकेच मोठे आहे. “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हा संदेश या सणाचे खरे सार सांगतो. समाजातील मतभेद विसरून आपुलकी, सलोखा आणि प्रेम वाढवण्याचा हा दिवस आहे. महाराष्ट्रात हा सण तिळगूळ वाटून, हळदीकुंकू समारंभ, पतंग उडवणे आणि विविध पारंपरिक पदार्थ बनवून साजरा केला जातो. देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत हा सण वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, जसे पंजाबमध्ये लोहडी, तामिळनाडूमध्ये पोंगल, आसाममध्ये भोगाली बिहू. यामुळे भारतातील सांस्कृतिक विविधता दिसून येते. मकर संक्रांती आपल्याला निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याचा, सकारात्मक विचार ठेवण्याचा आणि एकतेचे महत्त्व समजावून सांगणारा सण आहे.

मकर संक्रांतीला पतंग का उडवतात?

धार्मिक मान्यतेनुसार मकर संक्रांतीच्या दिवशी भगवान श्रीरामाने पहिला पतंग उडवला होता. असे म्हणतात की एकेकाळी प्रभू श्रीराम पतंग उडवत होते, त्यांचा पतंग इतका उंच उडत होता की तो इंद्रलोकपर्यंत पोहोचला. या घटनेमुळे संक्रांतीच्या दिवशी पतंग उडवण्याची परंपरा रुजली. रामचरितमानसच्या बालकांडात भगवान राम पतंग उडवायचे, त्याचाही उल्लेख आहे, ज्यात तुलसीदास लिहितात,

‘राम इक दिन चंग उड़ाई।
इंद्रलोक में पहुँची जाई॥’

वैज्ञानिक महत्त्वाबद्दल बोलायचे झाले तर मकर संक्रांतीच्या वेळी थंडी कमी होऊ लागते आणि हवामानात बदल होऊ लागतो. या काळात उन्हात बाहेर पडणे शरीरासाठी खूप फायदेशीर असते. पतंग उडवताना व्यक्ती उन्हात राहते, ज्यामुळे शरीराला नैसर्गिक व्हिटॅमिन डी मिळते. यामुळे हाडे मजबूत होतात, रोग प्रतिकारशक्ती वाढते आणि हिवाळ्यात अनेक समस्या दूर होतात. पतंग उडवताना शरीराची हालचालही वाढते, ज्यामुळे शरीर सक्रिय होते आणि ऊर्जा मिळते. म्हणूनच ही परंपरा आरोग्याच्या दृष्टीनेही सर्वश्रेष्ठ मानली जाते. पतंग उडवण्याची परंपरा सुमारे २,००० वर्षे जुनी असल्याचे सांगितले जाते. याची सुरुवात चीनपासून झाली. तेथे संदेश पाठविण्यासाठी आणि लष्करी संकेत देण्यासाठी पतंगाचा वापर केला जात असे. पुढे फाहियान आणि ह्युएन त्सांग या चिनी प्रवाशांनी ते भारतात आणले. मुघल काळात पतंग उडवणे हा एक लोकप्रिय छंद बनला आणि स्पर्धाही झाल्या. हळूहळू तो लोकांच्या जीवनाचा आणि सणांचा एक भाग बनला.