हिंदू धर्मामध्ये अंत्य संस्कार विधी याला अत्यंत पवित्र, महत्त्वपूर्ण आणि धार्मिक दृष्टीने अनिवार्य मानले जाते. जन्मापासून मृत्यूपर्यंत केले जाणारे सोळा संस्कार (षोडश संस्कार) यांपैकी अंत्य संस्कार हा शेवटचा आणि अत्यंत भावनिक संस्कार आहे. मृत्यू हा जीवनाचा अंत नसून आत्म्याच्या पुढील प्रवासाची सुरुवात आहे, अशी हिंदू धर्माची श्रद्धा आहे. त्यामुळे आत्म्याला शांती मिळावी आणि तिचा प्रवास योग्य मार्गाने व्हावा यासाठी अंत्य संस्कार केले जातात. हिंदू तत्त्वज्ञानानुसार शरीर नश्वर आहे, परंतु आत्मा अमर आहे. मृत्यूनंतर आत्मा शरीराचा त्याग करून पुढील योनीकडे किंवा मोक्षाकडे जातो. अंत्य संस्कार विधीमुळे आत्मा पृथ्वीवरील बंधनातून मुक्त होतो, असे मानले जाते. जर योग्य विधी झाले नाहीत तर आत्मा अस्वस्थ राहतो, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे हे संस्कार धार्मिक कर्तव्य मानले जातात.
अंत्य संस्कारांमध्ये मृतदेहाची स्नानविधी, तिळोदक, अग्निसंस्कार (दहन), अस्थी विसर्जन, दशक्रिया, पिंडदान आणि श्राद्ध विधी यांचा समावेश असतो. अग्निसंस्काराला विशेष महत्त्व आहे, कारण अग्नीला पवित्र मानले जाते. पंचमहाभूतांपैकी अग्नीच्या साहाय्याने शरीर पुन्हा पंचमहाभूतांत विलीन होते, अशी संकल्पना आहे. या विधींचा उद्देश केवळ धार्मिक नसून सामाजिक आणि मानसिक देखील आहे. अंत्य संस्कारांमुळे कुटुंबीयांना दुःख स्वीकारण्यास मदत होते. विधीच्या माध्यमातून शोक व्यक्त होतो आणि मानसिक समाधान मिळते.
समाजाच्या उपस्थितीत हे संस्कार झाल्यामुळे मृत व्यक्तीबद्दल आदरभाव व्यक्त होतो आणि सामाजिक बांधिलकी जपली जाते. पिंडदान आणि श्राद्ध विधी हे पितृऋण फेडण्याचे प्रतीक मानले जातात. यामुळे पितर प्रसन्न होतात आणि कुटुंबावर त्यांचा आशीर्वाद राहतो, अशी श्रद्धा आहे. तसेच पुढील पिढीला संस्कारांचे महत्त्व समजते. एकूणच, हिंदू धर्मातील अंत्य संस्कार विधी हे आत्म्याच्या शांतीसाठी, धार्मिक कर्तव्यपूर्तीसाठी, सामाजिक परंपरा जपण्यासाठी आणि कुटुंबीयांच्या मानसिक आधारासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. हे विधी जीवन-मृत्यूच्या तत्त्वज्ञानाची जाणीव करून देतात आणि माणसाला नश्वरतेची जाणीव करून देतात. सनातन धर्मात १६ संस्कारांचे वर्णन आहे. यामध्ये अंत्यसंस्काराचा समावेश आहे. सनातन धर्मात मृत्यूनंतर व्यक्तीचे अंत्यसंस्कार केले जातात. धार्मिक ग्रंथांमध्ये अंत्यसंस्काराच्या अनेक परंपरा आणि नियमांचा उल्लेख आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर कुटुंबातील तरुण लोक मृत व्यक्तीच्या पायाला स्पर्श करतात. अनेकांना आश्चर्य वाटते की, मृत व्यक्तीच्या पायाला स्पर्श का केला जातो? अशा परिस्थितीत जाणून घेऊया ही परंपरा का आहे? या परंपरेमागील कारण काय आहे? त्यांना अंतिम श्रद्धांजली वाहण्यासाठी आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मृत व्यक्तीच्या पायाला स्पर्श केला जातो. मृत व्यक्तीच्या पायाला स्पर्श करून त्याचे मूक आभार मानले जातात. असे केल्याने मृत व्यक्तीविषयी समानतेची भावना प्रकट होते. सनातन धर्मात पाया घालण्याची परंपरा आहे. वडीलधाऱ्यांच्या पायाला स्पर्श करून आशीर्वाद घेतले जातात. या परंपरेमुळे मृताच्या पायाला स्पर्श केला जातो.
मृत व्यक्तीकडून आशीर्वाद घेतले जातात
मृत व्यक्तीचा हा शेवटचा निरोप मानला जातो. मृत्यूनंतर मृत व्यक्तीच्या आत्म्याचा नवा प्रवास सुरू होतो. शेवटच्या वेळी मृत व्यक्तीच्या पायाला स्पर्श केला जातो आणि त्याच्याकडून आशीर्वाद घेतला जातो. मान्यतेनुसार असे केल्याने मनाला शांती मिळते. स्वत:च्या नुकसानापेक्षा मोठे दु:ख या जीवनात नाही. हे दु:ख कमी करण्यासाठी आणि शेवटच्या क्षणी सांत्वनाच्या काही क्षणांसाठी मृत व्यक्तीच्या पायाला स्पर्श केला जातो. तसेच मृत व्यक्तीचा चेहरा शेवटचा दिसतो. यामुळे सत्य स्वीकारण्याचे धैर्य मिळते आणि वेदना हलकी होते. अंत्य संस्कार करण्यामागचे कारण हिंदू धर्मात धार्मिक, आध्यात्मिक, सामाजिक आणि मानसिक अशा अनेक स्तरांवर समजावून सांगितले जाते. मृत्यू हा जीवनाचा शेवट नसून आत्म्याच्या पुढील प्रवासाची सुरुवात आहे, अशी श्रद्धा असल्यामुळे अंत्य संस्कारांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
धार्मिक दृष्टीने पाहता, शरीर हे नश्वर असून आत्मा अमर आहे. मृत्यूनंतर आत्म्याला शरीराच्या बंधनातून मुक्त करण्यासाठी अंत्य संस्कार आवश्यक मानले जातात. योग्य विधी केल्याने आत्म्याला शांती मिळते आणि तिचा पुढील प्रवास निर्विघ्न होतो, अशी धारणा आहे. अग्निसंस्कारामुळे पंचमहाभूतांपासून बनलेले शरीर पुन्हा पंचमहाभूतांत विलीन होते. आध्यात्मिक कारणांमध्ये पितृऋणाची पूर्तता महत्त्वाची आहे. पिंडदान, श्राद्ध यांसारख्या विधींमुळे पूर्वज तृप्त होतात आणि त्यांच्या आशीर्वादाने कुटुंबाचे कल्याण होते, असा विश्वास आहे. सामाजिक आणि मानसिक कारणेही तितकीच महत्त्वाची आहेत. अंत्य संस्कारांमुळे कुटुंबीयांना दुःख स्वीकारण्यास मदत होते. शोक व्यक्त करण्याची एक धार्मिक व सामाजिक चौकट मिळते. समाजाच्या उपस्थितीत मृत व्यक्तीबद्दल आदर व्यक्त होतो आणि नातेसंबंध दृढ होतात. याशिवाय, स्वच्छता आणि आरोग्याच्या दृष्टीनेही अंत्य संस्कार आवश्यक आहेत. मृतदेहामुळे होणारे संसर्ग टाळण्यासाठी हा एक शास्त्रीय मार्ग आहे. म्हणूनच, अंत्य संस्कार हे केवळ परंपरा नसून श्रद्धा, विज्ञान, समाज आणि मानसशास्त्र यांचा समन्वय असलेले महत्त्वपूर्ण कर्तव्य आहे.
डिस्क्लेमर : वरील माहिती उपलब्ध स्रोतावरून देण्यात आलेली आहे. याच्या तथ्यांबद्दल आम्ही कुठलाही दावा करीत नाही, तसेच अंधश्रद्धेला दुजोरा देत नाही.
