- प्रा. प्रतीक्षा वाघ, अभियांत्रिकी संशोधक

स्वयंचलन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता जगभरातील उद्योगांचे स्वरूप बदलत असताना रोबोटिक्स अभियांत्रिकी हे सर्वांत आशादायी आणि भविष्यकालीन करिअर पर्याय म्हणून उदयास आले आहे. या बहुविषयक शाखेत यांत्रिक रचना, इलेक्ट्रॉनिक्स, संगणक विज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा संगम असून, बुद्धिमान यंत्रांची निर्मिती आणि नियंत्रण केले जाते.

रोबोटिक्स अभियंते उत्पादन उद्योग, आरोग्य सेवा, शेती, लॉजिस्टिक्स, संरक्षण आणि अंतराळ संशोधन अशा विविध क्षेत्रांसाठी रोबोटिक प्रणालींची रचना, प्रोग्रॅमिंग आणि देखभाल करतात. शस्त्रक्रियेसाठी वापरले जाणारे रोबोट, स्वयंचलित गोदाम व्यवस्था, ड्रोन आणि स्वयंचलित वाहने ही त्याची काही महत्त्वाची उदाहरणे आहेत.

वाढती मागणी आणि करिअरचे फायदे

इंडस्ट्री ४.०, स्मार्ट उत्पादन तंत्रज्ञान आणि डिजिटल परिवर्तनामुळे रोबोटिक्स तज्ज्ञांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. या क्षेत्राचे महत्त्वाचे फायदे म्हणजे जागतिक स्तरावर नोकरीच्या संधी, उत्कृष्ट वेतनवाढ, संशोधन व नवकल्पनांना चालना देणारे कार्यपर्यावरण आणि विविध उद्योगांमध्ये काम करण्याची संधी.

खासगी क्षेत्रातील रोजगार संधी

उत्पादनक्षमता वाढविण्यासाठी खासगी उद्योग मोठ्या प्रमाणावर स्वयंचलन तंत्रज्ञानाचा अवलंब करत आहेत. जागतिक स्तरावरील कंपन्या जसे एबीबी, कूका आणि फॅनुक या औद्योगिक स्वयंचलन क्षेत्रात अग्रणी मानल्या जातात. भारतामध्ये टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस, इन्फोसिस, ग्रेऑरेंज आणि ॲडव्हर्ब टेक्नॉलॉजीज यांसारख्या कंपन्या गोदाम स्वयंचलन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्मार्ट लॉजिस्टिक्स क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराच्या संधी निर्माण करत आहेत.

सरकारी व संशोधन क्षेत्रातील संधी

रोबोटिक्स अभियंत्यांसाठी सरकारी संशोधन संस्था आणि धोरणात्मक क्षेत्रांमध्येही मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. इस्रो, डीआरडीओ, भाभा अणु संशोधन केंद्र, हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड आणि भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड या संस्थांमध्ये संशोधन, संरक्षण रोबोटिक्स आणि अंतराळ तंत्रज्ञान विकासासाठी अभियंत्यांची भरती केली जाते.

उच्च शिक्षण आणि आवश्यक कौशल्ये

रोबोटिक्स, मेकॅट्रॉनिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑटोमेशन किंवा एम्बेडेड सिस्टीम्समध्ये पदव्युत्तर शिक्षण घेऊन विद्यार्थी अधिक तज्ज्ञता प्राप्त करू शकतात. भारतासह परदेशातील विद्यापीठांमध्ये संशोधनाधारित अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.

यशस्वी होण्यासाठी आवश्यक कौशल्यांमध्ये पायथन आणि सी++ प्रोग्रॅमिंग, रोबोटिक्स ऑपरेटिंग सिस्टम (आरओएस), नियंत्रण प्रणाली, एम्बेडेड सिस्टिम्स, सेन्सर एकत्रीकरण, यांत्रिक रचना (मेकॅनिकल डिझाईन आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेची मूलभूत माहिती यांचा समावेश होतो. तसेच विश्लेषण क्षमता, सर्जनशील विचारसरणी आणि समस्या सोडविण्याची वृत्ती ही गुणवैशिष्ट्येही तितकीच महत्त्वाची ठरतात.

भविष्यकालीन दिशा

आरोग्य सेवा, स्मार्ट शहरे, अचूक शेती, अंतराळ मोहिमा आणि आपत्ती व्यवस्थापनात रोबोटिक्सची भूमिका भविष्यात अधिक वाढणार आहे. तज्ज्ञांच्या मते, रोबोटिक्स अभियांत्रिकी पुढील काही दशकांत तांत्रिक प्रगतीचा प्रमुख आधारस्तंभ राहील.

मानव आणि यंत्र यांच्यातील सहकार्याचे भविष्य घडविण्याची संधी देणारे रोबोटिक्स अभियांत्रिकी हे केवळ करिअर नसून नव्या तंत्रज्ञानयुगाचे नेतृत्व करण्याची संधी आहे.