महाराष्ट्रातील नागपूर हे शहर अनेक कारणांनी प्रसिद्ध आहे. पण या शहराची सर्वात वेगळी आणि महत्वाची ओळख म्हणजे संत्री. भारतात कुठेही गोड-आंबट चवीची रसाळ संत्री मिळाली तर ती नागपूरमधून आली असण्याची शक्यता खूप जास्त असते. म्हणूनच नागपूरला देशभरात ‘ऑरेंज सिटी’ म्हणून ओळख मिळाली.

नागपूरची ही ओळख अचानक तयार झालेली नाही. जवळपास दोनशे वर्षांच्या इतिहासात संत्र्यांची शेती, व्यापार आणि बाजारपेठ यामुळे या शहराला विशेष स्थान मिळाले. आज नागपूर हे संत्र्यांच्या उत्पादन आणि पुरवठ्याचे महत्वाचे केंद्र बनले आहे.

संत्र्याच्या लागवडीची ऐतिहासिक सुरुवात

नागपूर परिसरात संत्र्यांची लागवड सुरू होण्याचा इतिहास खूप जुना आहे. सांगितले जाते की भोसले राजघराण्याच्या काळात या भागात संत्र्यांची शेती सुरू झाली. त्या काळात या प्रदेशातील हवामान आणि माती संत्र्यांसाठी योग्य असल्याचे लक्षात आले आणि हळूहळू या भागात मोठ्या प्रमाणावर संत्र्यांची बागायती तयार होऊ लागल्या.

नागपूर परिसरातील ‘रेगूर’ नावाची काळी माती आणि हिवाळ्यातील दिवस-रात्र तापमानातील फरक संत्र्यांच्या झाडांसाठी खूप अनुकूल मानला जातो. या नैसर्गिक परिस्थितीमुळे इथली संत्री चवीला वेगळी आणि अधिक रसाळ तयार होतात.

नागपुरी संत्र्यांना मिळालेले विशेष स्थान

नागपूरची संत्री देशातच नव्हे तर परदेशातही प्रसिद्ध आहेत. या संत्र्यांना भारत सरकारकडून जीआय टॅग मिळाला आहे. याचा अर्थ असा की इतर ठिकाणी पिकवलेली संत्री ‘नागपूर ऑरेंज’ या नावाने विकत येणार नाहीत.

नागपुरी संत्र्यांची काही वैशिष्ट्ये अशी आहेत:

१. या संत्र्यांची साल खूप पातळ असते आणि त्यामुळे त्यामध्ये रस भरपूर असतो.

२. चव गोड-आंबट आणि ताजी असते, जे अनेकांना आवडते.

३. ही संत्री इतर संत्र्यांच्या तुलनेत लवकर खराब होत नाहीत, त्यामुळे देशभरात पाठवणे सोपे जाते.

४. या संत्र्यांमध्ये व्हिटॅमिन सी आणि अँटिऑक्सिडंट्स मुबलक प्रमाणात असतात.

संत्र्यांच्या व्यापाराचे मोठे केंद्र

आज नागपूरला भारताची ‘ऑरेंज कॅपिटल’ असेही म्हटले जाते. कारण येथे संत्र्यांचे उत्पादन, साठवण आणि व्यापार मोठ्या प्रमाणात केला जातो. शहरातील मोठ्या बाजारपेठा, कोल्ड स्टोरेज सुविधा आणि मजबूत वाहतूक व्यवस्था यामुळे नागपूरमधील संत्री देशाच्या अनेक भागात पोहोचतात.

संत्र्यांचा हा व्यवसाय हजारो शेतकरी आणि व्यापाऱ्यांच्या कुटुंबांसाठी उपजीविकेचा महत्त्वाचा स्रोत आहे. शहराबाहेरील मोठ्या बागायती आणि दररोज होणारा टनांमध्ये व्यापार नागपूरच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा उचलतो.

संत्र्यांशी जोडलेली शहराची ओळख

नागपूरमधील लोकांसाठी संत्री हे फक्त फळ नाही, तर शहराच्या ओळखीचा भाग आहे. दरवर्षी येथे संत्र्यांवर आधारित विविध कार्यक्रम आणि उत्सवही आयोजित केले जातात. त्यामध्ये ‘नागपूर ऑरेंज फेस्टिव्हल’ विशेष आकर्षण असतो.

या सर्व कारणांमुळे नागपूरची ओळख देशभर ‘ऑरेंज सिटी’ म्हणून तयार झाली आहे. दोनशे वर्षांपूर्वी सुरू झालेली संत्र्यांची परंपरा आजही तेवढ्याच उत्साहाने पुढे चालू आहे आणि नागपूरचे नाव देशाच्या नकाशावर अधिक उजळवत आहे.