पारंपारिक शेती: भारत हा कृषीप्रधान देश म्हणून ओळखला जातो. येथे शेती हे केवळ उपजीविकेचे साधन नसून संस्कृती आणि परंपरेचा एक भाग आहे. शेत आणि शेतकऱ्यांशिवाय भारताची कल्पना करता येत नाही. मात्र, गेल्या काही वर्षांत शेतीमध्ये बरेच बदल झाले आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि रासायनिक शेतीचा शेतकऱ्यांना फायदा झाला आहे पण त्याचा मातीच्या आरोग्यावर, उत्पादनाचा दर्जा आणि शेतकऱ्यांच्या खर्चावरही विपरीत परिणाम झाला आहे. आता पारंपारिक शेतीकडे परतण्याचा उपक्रम तीव्र झाला आहे. आता पतंजलीच्या संशोधनाने यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. पतंजली फार्म्स या क्षेत्रात योगदान देत आहे आणि शेतकऱ्यांना बदलत्या शेतीचे नवीन मार्ग दाखविण्याचे काम करत आहे.
जुन्या काळात शेतकरी शेणखत, नैसर्गिक कीटकनाशके आणि स्थानिक बियाणे रसायनांशिवाय वापरत. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता कायम राहून पिकेही सुरक्षित राहिली. परंतु आजच्या काळात वाढत्या प्रदूषणामुळे आणि आरोग्याच्या समस्यांमुळे लोक सेंद्रिय आणि नैसर्गिक उत्पादनांकडे अधिकाधिक आकर्षित होत आहेत. यामुळेच पारंपारिक शेती पुन्हा चर्चेत आली असून शेतकरीही ती अवलंबण्यास प्रवृत्त होत आहेत.
पारंपारिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान यांचा मिलाफ पतंजली करत असलेल्या संशोधनात पाहायला मिळतो. यामध्ये विशेषतः पॉइंट्सवर काम केले जात आहे. यामध्ये या कामांचा समावेश आहे-
पतंजलीच्या उपक्रमाद्वारे शेतकऱ्यांना केवळ शेती पद्धतीच नाही तर स्वावलंबी बनण्याचा मार्गही मिळत आहे. या काळात कमी खर्चात मोठे फायदे देण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्याच वेळी, सेंद्रिय उत्पादनांना जास्त मागणी असल्याने, चांगल्या किंमती उपलब्ध आहेत.
पतंजली सांगतात की ज्याप्रमाणे आयुर्वेद नैसर्गिक पद्धतीने शरीर निरोगी ठेवतो, त्याचप्रमाणे नैसर्गिक शेतीमुळे जमीन आणि पिकेही निरोगी राहतात. या विचाराने शेतीत रसायनांऐवजी नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर भर दिला जात आहे.
हे खरे आहे की पारंपारिक शेतीचा अवलंब करताना काही प्रारंभिक आव्हाने आहेत जसे की उत्पादनात थोडे चढउतार, योग्य माहितीचा अभाव आणि बाजारपेठेपर्यंत मर्यादित प्रवेश. मात्र आता या समस्या हळूहळू कमी होत आहेत. पतंजलीसारख्या संस्था प्रशिक्षण, योग्य मार्गदर्शन आणि शेतकऱ्यांना चांगल्या बाजारपेठेशी जोडण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. त्यांच्या वैज्ञानिक संशोधन आणि 'किसान समृद्धी कार्यक्रम' द्वारे पारंपारिक शेतीला आधुनिक सेंद्रिय तंत्राची जोड दिली जात आहे, ज्यामुळे हे मॉडेल शेतकऱ्यांसाठी अधिक प्रभावी आणि फायदेशीर ठरत आहे.
