एकेकाळी गरिबांचे 'सोने' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चांदीने गेल्या 12 महिन्यांत जवळपास 180 टक्क्यांची मोठी उडी नोंदवून उद्योग गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्त्यांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.

गेल्या एका वर्षात कोणत्याही धातूने सर्वाधिक आश्चर्यचकित केले असेल तर ते चांदीचे आहे. एकेकाळी गरिबांचे 'सोने' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चांदीने गेल्या 12 महिन्यांत जवळपास 180 टक्क्यांची मोठी उडी नोंदवून उद्योग गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्त्यांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. हरित ऊर्जा, इलेक्ट्रिक वाहने आणि सौर पॅनेलच्या वाढत्या वापरामुळे चांदीला भविष्यातील धोरणात्मक धातू म्हणून स्थान मिळाले आहे.

त्याच्या वाढीचे मुख्य कारण म्हणजे मागणी आणि पुरवठा यांच्यातील तफावत आणि भू-राजकारणही मोठी भूमिका बजावत आहे. दुसरीकडे, जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा चांदी उत्पादक देश चीनने यंदा निर्यातीवर अनेक निर्बंध लादल्यामुळे येत्या काही महिन्यांतही चांदीची चमक कायम राहील, असे मानले जात आहे. तथापि, चांदीची ही वाढ केवळ अलीकडची नाही, गेल्या 45 वर्षांत त्याच्या किंमती सुमारे 88 पटीने वाढल्या आहेत.

खरे तर, पूर्वी चांदीचा बहुतेक वापर केवळ दागिने आणि भांडी इत्यादींपुरता मर्यादित होता, परंतु आता देश हरित आणि स्वच्छ ऊर्जेकडे वाटचाल करत असताना, इलेक्ट्रिक कारच्या बॅटरी आणि सौर ऊर्जा पॅनेलसारख्या संबंधित उद्योगांमध्ये चांदीचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. चांदीची मागणी आणि परिणामी त्याच्या किमती वाढवणारा हा सर्वात मजबूत घटक बनला आहे. एका अभ्यासानुसार, 59 टक्के चांदीचा वापर हरित आणि स्वच्छ ऊर्जा आणि इतर उपकरणांमध्ये होऊ लागला आहे.

गेल्या दहा वर्षांत चांदीच्या खाणकामात घट झाली आहे. 'वर्ल्ड सिल्व्हर सर्व्हे'च्या ताज्या अहवालानुसार, 2015 मध्ये चांदीचे जागतिक उत्पादन 89 कोटी औंस होते, जे 2024 मध्ये 82 कोटी औंसवर घसरेल. म्हणजेच त्याच कालावधीत त्याच्या उत्पादनात 8.6 टक्क्यांनी घट झाली आहे, तर मागणीत 17 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. मागणी आणि पुरवठ्यातील ही तफावत (अंतर) भावही वाढवत आहे. 200 दशलक्ष औंस (सुमारे 6300 टन) उत्पादनासह मेक्सिको हा सर्वात मोठा चांदीचा उत्पादक आहे.

बाजारातील तज्ज्ञ किंवा गुंतवणूकदारांनीही चांदीचा पुरेसा पुरवठा होत नसल्याचे समजले आहे, त्यामुळे गुंतवणूकदारांनीही त्यात गुंतवणूक करण्यास सुरुवात केली आहे. याशिवाय मध्यवर्ती बँकांची नजरही आता चांदीवर खिळलेली आहे आणि त्यांना चांदीही त्यांच्या रिझर्व्हमध्ये ठेवता येईल असे दिसते. यामुळे बाजारात चांदीची अतिरिक्त मागणी वाढण्याची अपेक्षा आहे. एका अहवालानुसार, 2025 साली चांदीमध्ये केलेल्या गुंतवणुकीवर 150 ते 180 टक्के परतावा मिळाला आहे.

चांदीच्या दरात वाढ होण्यामागे भौगोलिक राजकीय कारणेही आहेत. भविष्यातील युद्ध तेलावर नाही तर तंत्रज्ञान आणि धातूंवर लढले जाईल, असा ट्रम्प कॅम्पचा विश्वास आहे. यामुळे अमेरिकेने अलीकडेच चांदी आणि तांबे यांना 'दुर्मिळ धातू'च्या श्रेणीत टाकले आहे. या पार्श्वभूमीवर चीननेही चांदीच्या निर्यातीवर कडक कारवाई करण्यास सुरुवात केली आहे. याचा परिणाम चांदीच्या दरावरही झाला आहे. एका अहवालानुसार, चीनच्या निर्यात निर्बंधांमुळे जागतिक चांदीचा पुरवठा 60 टक्क्यांनी कमी होऊ शकतो.

खरे तर चांदीची मागणी पूर्ण करण्यात दोन प्रमुख तांत्रिक अडचणी आहेत. प्रथम, शिसे, जस्त तांबे किंवा सोन्याच्या खाणींसारख्या इतर धातूंपासून उप-उत्पादन म्हणून सुमारे 70-80 टक्के चांदी तयार केली जाते. जेव्हा धातू हे उप-उत्पादन असते तेव्हा त्याचे उत्पादन केवळ स्वतःची मागणी पूर्ण करण्यासाठी वाढवता येत नाही. जगात फार कमी खाणी आहेत ज्यातून फक्त चांदी काढली जाते.

दुसरे म्हणजे, चांदीचा मोठा भाग सौर पॅनेल, अर्धसंवाहक आणि वैद्यकीय उपकरणे किंवा उपकरणांमध्ये वापरला जातो. सोन्यापेक्षा वेगळे, या उत्पादनांमध्ये त्याचा बराचसा वापर केला जातो. तसेच, त्याचा पुनर्वापर करणे आर्थिकदृष्ट्या महाग आहे. या कारणास्तव, ते कायमचे बाजारातून बाहेर पडते. म्हणजे प्रत्येक वेळी उत्पादनात नवीन चांदी वापरावी लागते.

फोटोव्होल्टेइक सोलर पॅनेलवरही चांदीची पेस्ट वापरली जाते. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की चांदीमध्ये सूर्यप्रकाशापासून तयार होणारे इलेक्ट्रॉन कमी प्रमाणात चालविण्याची क्षमता आहे. सौर पॅनेलसाठी 15 ते 20 ग्रॅम चांदी लागते. तज्ञांच्या मते, 2030 पर्यंत जगभरात सौर क्षमता 170 टक्क्यांनी वाढण्याची अपेक्षा आहे.

खरं तर, एका ईव्हीमध्ये सरासरी 25 ग्रॅम चांदी वापरली जाते. या चांदीचा वापर बॅटरी, वायरिंग पॉवर, इलेक्ट्रॉनिक्स कंट्रोल युनिट आणि चार्जिंग स्टेशनमध्ये केला जातो. ईव्हीचा कल वाढल्याने चांदीची मागणीही वाढत आहे. खुद्द अमेरिकेत 2030 पर्यंत 28 दशलक्ष ईव्ही चार्जिंग पोर्ट बसवण्याची योजना आहे, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात चांदीचा वापर होईल. (ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत.)

ऋषभ मिश्रा, सहायक प्राध्यापक, कानपूर आयआयटी.