>> डॉ. आशुतोष कुलकर्णी
[email protected]

वात-पित्त-कफ हे दोष अग्नि, धातू आणि ओज यांना बिघडवून विविध शारीरिक व मानसिक आजार निर्माण करतात. म्हणूनच त्यांचे संतुलन राखले पाहिजे.

आयुर्वेदानुसार मन आणि शरीर यांचा अतिशय घनिष्ठ संबंध आहे. मनातील विकार दीर्घकाळ टिकले तर ते दोष म्हणजे वात-पित्त-कफ, अग्नि, धातू आणि ओज यांना बिघडवून विविध शारीरिक व मानसिक आजार निर्माण करतात. चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदयमध्ये ‘मानसिक दोष’ म्हणून मुख्यत रज व तम यांचे वर्णन केले आहे. यांच्यामुळे काम, क्रोध, मद, मत्सर, ईर्षा, भय, अतिआनंद इत्यादी विकार उत्पन्न होतात.
खाली प्रत्येक मानसिक विकारामुळे आयुर्वेदात वर्णन केलेले संभाव्य आजार, त्यामागील दोषदुष्टी आणि परिणाम दिले आहेत.

काम (अति इच्छा, वासना, आसक्ती)
काम म्हणजे एखाद्या विषयाची अतितीव्र इच्छा. काम म्हणजे फक्त संभोग इच्छा नव्हे. यामुळे मन सतत अस्थिर राहते. आयुर्वेदानुसार शरीरावर त्याचे वेगवेगळे दुष्परिणाम दिसतात. उदा रजोगुण वाढतो, पित्त आणि वात बिघडतात, शुक्रधातू क्षीण होतो. महत्त्वाचा परिणाम हृदय व मनावर होतो. त्यामुळे धातुक्षय, शुक्रक्षय, नपुंसकत्व, निद्रानाश, उन्माद (मानसिक असंतुलन), तृष्णा, दाह, क्षीणता, अशक्तपणा असे आजार होतात असे ग्रंथात वर्णन आहे.

राग (राग)
आयुर्वेदात क्रोध हा पित्त वाढवणारा प्रमुख मानसिक विकार मानला आहे. यामुळे पित्त प्रकोप, रक्तदुष्टी, हृदयावर ताण, यकृतावर परिणाम होताना दिसतो. उच्च रक्तदाब, आम्लपित्त, अजीर्ण, त्वचारोग, रक्तपित्त, डोकेदुखी, हातापायाला कंप, हृदयरोग, उन्माद असे आजार होतात. चरक संहितेत ‘क्रोधात् पित्तप्रकोप’ असा उल्लेख आहे.

गर्व (अभिमान, गर्व)
मदामुळे विवेक नष्ट होतो आणि मन रज-तमप्रधान बनते. या मानसिक विकारात कफ आणि पित्त दोष वाढतात, त्यामुळे मनोवह स्रोतस दूषित होऊन त्याबरोबर अनेक प्रकारचे विकार उदा प्रमाद, स्मृतिभ्रंश, निद्राविकार, स्थौल्य, मधुमेहाची प्रवृत्ती, मानसिक असंतुलन, व्यसनाधीनता होताना दिसतात. मानसिक परिणामात निर्णयक्षमता कमी होणे, इतरांशी सतत संघर्ष, भांडण, अस्थिर सामाजिक वर्तन दिसून येते.

मत्सर (द्वेषयुक्त स्पर्धा)
दुसऱयाच्या प्रगतीमुळे मनात जळफळाट होणे म्हणजे मत्सर. या विकारात पित्त व वात वाढतो. त्याचा वाईट परिणाम हृदय व मन यांवर होतो. अनिद्रा म्हणजेच झोप ना येणे, हृदयगती वाढ, मानसिक चिंता, आम्लपित्त, भूक मंदावणे, त्वचेवर पुरळ आणि थकवा हे आजार दिसून येतात. शरीरावर दीर्घ काळासाठी नैराश्य, उन्मादसदृश अवस्था, ओजक्षय दिसून येतात.

ईर्ष्या (जळणे, हेवा)
मत्सर आणि ईर्ष्या जवळचे असले तरी ईर्ष्या अधिक अंतर्गत जळजळ निर्माण करते. पित्तदोष तीव्र झाल्याने रक्तदुष्टी होते, रक्तदाब वाढतो, त्वचारोग, आम्लपित्त हे रोग तर होतातच, त्याबरोबर केस गळणे, अर्धशिशी, निद्रानाश, मनोदैहिक विकार होतात.

भय (भीती)
भय हा वात वाढवणारा सर्वात महत्त्वाचा मानसिक विकार मानला आहे.
वात प्रकोप झाल्यावर प्राणवह स्रोतस विकार आणि हृदयाची अस्थिरता दिसून येते कंपवात, निद्रानाश, घबराट, श्वासोच्छवास विकार, हृदय धडधड करणे, अजीर्ण, बद्धकोष्ठता,स्मृतिभ्रंश हे आजार दिसून येतात.

अत्यंत आनंद (अत्यंत आनंद)
आयुर्वेदात अति आनंददेखील हानिकारक मानला आहे. कारण कोणतीही भावना अति झाली तर दोष बिघडतात.दोष परिणाम प्राणवात असंतुलन, हृदयावर ताण, मनाची चंचलता यामुळे होते. हृदयगती अनियमित, मूर्च्छा, मानसिक अस्थिरता, निद्रानाश, थकवा स्मरणशक्ती कमी होणे हे विकार दिसतात.

आयुर्वेदातील उपचार तत्त्वे सत्त्वावजय चिकित्सा
मनाला संयमित करणे. ध्यान, जप, स्वाध्याय, सद्विचार, योग या प्रमाणे चिकित्सा करून सत्व गुण वाढवणे हे महत्त्वाचे आहे.

धोरणात्मक थेरपी
औषधे, आहार, पंचकर्म… उदा. ब्राह्मी, शंखपुष्पी, जटामांसी, अश्वगंधा, घृत औषधे ही औषधे वैद्यांच्या सल्ल्यानेच घ्यावीत. दैवव्यपाश्रय चिकित्सा मंत्र, पूजा, सत्संग, आध्यात्मिक साधना इत्यादीचा वापर करून मनाचे विकार दूर होतात. आयुर्वेदानुसार मानसिक आरोग्य राखण्यासाठी हितकर आहार, नियमित झोप, राग नियंत्रण, इंद्रिय संयम, सत्संग, प्राणायाम, ऋतूनुसार दिनचर्या, सदाचार अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

आयुर्वेदात मानसिक विकारांना फक्त भावनिक समस्या मानलेले नाही, तर ते शरीरातील दोष बिघडवून प्रत्यक्ष शारीरिक रोग निर्माण करतात असे स्पष्ट वर्णन आहे. काम, क्रोध, मद, मत्सर, ईर्ष्या, भय आणि अति आनंद हे सर्व मन, हृदय, अग्नि, धातू आणि ओज यांवर परिणाम करून अनेक मनोदैहिक रोगांना कारणीभूत ठरतात. त्यामुळे आयुर्वेद मनशुद्धी, संयम, ध्यान, सदाचार आणि संतुलित जीवन यांना औषधाइतकेच महत्त्व देतो.