उन्हाळ्याच्या तीव्र उष्णतेमध्ये अनेक लोकांना चक्कर येणे, अशक्तपणा, थकवा आणि डोके हलके वाटणे अशा तक्रारींचा सामना करावा लागतो. हे केवळ सामान्य त्रास नसून शरीरातील उष्णतेचा आणि पाण्याच्या असंतुलनाचा परिणाम असू शकतो. वाढत्या तापमानामुळे शरीराचे नैसर्गिक तापमान नियंत्रण यंत्रणा प्रभावित होते आणि त्यामुळे अनेक शारीरिक समस्या निर्माण होतात. विशेषतः उन्हात जास्त वेळ राहणे, पाणी कमी पिणे किंवा शरीरातील क्षारांचा (electrolytes) असंतुलन होणे यामुळे चक्कर येण्याचा धोका वाढतो. ‘हेरझिंडगी’वरील अहवालानुसार उन्हाळ्यातील चक्कर ही एक सामान्य पण दुर्लक्षित केली जाणारी आरोग्य समस्या आहे, जी वेळेवर लक्ष न दिल्यास गंभीर स्वरूप धारण करू शकते.

चक्कर येण्याची कारणं

उन्हाळ्यात चक्कर येण्याचे सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे शरीरातील पाण्याची कमतरता म्हणजेच डिहायड्रेशन. घामाच्या स्वरूपात शरीरातून मोठ्या प्रमाणावर पाणी आणि क्षार बाहेर जातात. जर हे संतुलन वेळेवर भरून काढले नाही तर रक्तदाब कमी होतो आणि मेंदूपर्यंत योग्य प्रमाणात रक्तपुरवठा होत नाही. यामुळे अचानक डोळ्यासमोर अंधारी येणे, डोकं हलकं वाटणे आणि चक्कर येणे अशी लक्षणे दिसू लागतात. लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती आणि बाहेर काम करणारे लोक यांना या समस्येचा सर्वाधिक धोका असतो. शरीरातील पाण्याची पातळी कमी झाल्याने हृदयावरही अतिरिक्त ताण येतो, ज्यामुळे कमजोरी वाढते.

उष्णतेमुळे होणारा उष्माघात (heat stroke) हे देखील चक्कर येण्याचे एक गंभीर कारण आहे. जेव्हा शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्याची क्षमता अपयशी ठरते तेव्हा उष्माघात होतो. अशा वेळी शरीराचे तापमान अचानक वाढते, त्वचा गरम आणि कोरडी होते, आणि व्यक्तीला तीव्र चक्कर येऊ लागते. काही प्रकरणांमध्ये उलट्या, बेशुद्ध पडणे किंवा मानसिक गोंधळ देखील दिसून येतो. उष्माघात ही वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती मानली जाते आणि तातडीने उपचार आवश्यक असतात. त्यामुळे उन्हात दीर्घकाळ राहणे टाळणे आणि पुरेशी काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उन्हाळ्यात कमी रक्तदाब (low blood pressure) देखील चक्कर येण्यास कारणीभूत ठरतो.

उपाय काय ?

उष्णतेमुळे रक्तवाहिन्या विस्तारित होतात, ज्यामुळे रक्तदाब कमी होतो. परिणामी मेंदूपर्यंत पुरेसा रक्तपुरवठा होत नाही आणि व्यक्तीला चक्कर येते. विशेषतः जे लोक आधीपासूनच कमी रक्तदाबाने त्रस्त आहेत, त्यांना उन्हाळ्यात अधिक काळजी घ्यावी लागते. अचानक उभे राहणे, दीर्घकाळ उपाशी राहणे किंवा खूप थकवा यामुळे ही स्थिती अधिक गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे संतुलित आहार आणि नियमित पाणी पिणे आवश्यक ठरते.

इलेक्ट्रोलाइट असंतुलन हे देखील उन्हाळ्यातील चक्कर येण्याचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. शरीरातील सोडियम, पोटॅशियम आणि मॅग्नेशियम यांसारखे खनिज घटक घामाद्वारे कमी होतात. हे घटक शरीरातील स्नायू आणि नर्व्हस सिस्टीमच्या योग्य कार्यासाठी अत्यंत आवश्यक असतात. जेव्हा यांचे प्रमाण कमी होते तेव्हा शरीरात अशक्तपणा, स्नायूंचे आकडी येणे आणि चक्कर येणे अशी लक्षणे दिसतात. त्यामुळे केवळ पाणीच नव्हे तर इलेक्ट्रोलाइट्स भरून काढणारे पेये किंवा नैसर्गिक रसांचे सेवन करणेही आवश्यक आहे.

उन्हाळ्यात चुकीच्या आहाराच्या सवयी देखील चक्कर वाढवू शकतात. तेलकट, जड आणि कमी पाणी असलेले अन्न शरीरावर अतिरिक्त भार टाकते. तसेच वेळेवर न खाणे किंवा जेवण चुकवणे यामुळे रक्तातील साखर कमी होते, ज्यामुळे डोके हलके वाटते आणि चक्कर येते. विशेषतः उन्हात बाहेर गेल्यानंतर उपाशी राहणे धोकादायक ठरू शकते. शरीराला ऊर्जा देण्यासाठी हलका, पौष्टिक आणि पाणीयुक्त आहार घेणे आवश्यक असते. फळे, सलाड आणि ताजे रस हे यासाठी उत्तम पर्याय मानले जातात.

उन्हाळ्यात चक्कर येऊ नये यासाठी योग्य जीवनशैलीचे पालन करणे अत्यंत गरजेचे आहे. सकाळी किंवा संध्याकाळीच बाहेर जाणे, डोक्यावर टोपी किंवा छत्री वापरणे आणि हलक्या रंगाचे सैल कपडे घालणे यामुळे उष्णतेचा परिणाम कमी होतो. शरीर सतत हायड्रेट ठेवण्यासाठी पाणी, ताक, लिंबूपाणी किंवा नारळपाणी यांचे नियमित सेवन करणे फायदेशीर ठरते. तसेच दीर्घकाळ उन्हात काम करणे टाळावे.

जर गरज असेल तर मध्ये मध्ये विश्रांती घेणे आवश्यक आहे. चक्कर येण्याची लक्षणे दिसल्यास त्वरित उपाय करणे गरजेचे आहे. व्यक्तीला सावलीत किंवा थंड ठिकाणी बसवणे, पाणी किंवा इलेक्ट्रोलाइट पेय देणे आणि कपडे सैल करणे यामुळे आराम मिळतो. डोके हलके वाटत असल्यास झोपून पाय थोडे वर उचलणे उपयुक्त ठरते. जर चक्कर सतत राहिली किंवा बेशुद्धी आली तर तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.

अशा स्थितीकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते कारण ते उष्माघात किंवा गंभीर डिहायड्रेशनचे लक्षण असू शकते. एकूणच पाहता उन्हाळ्यात चक्कर येणे ही एक सामान्य पण गंभीर संकेत देणारी आरोग्य समस्या आहे. योग्य काळजी, पुरेसे पाणी, संतुलित आहार आणि उष्णतेपासून संरक्षण यामुळे ही समस्या टाळता येऊ शकते. शरीरातील पाण्याचे आणि क्षारांचे संतुलन राखणे हेच निरोगी आरोग्याचे मुख्य रहस्य आहे. बदलत्या हवामानात स्वतःची काळजी घेणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. त्यामुळे उन्हाळ्यातील लहानसहान लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करता वेळीच योग्य उपाययोजना करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून गंभीर आरोग्य समस्या टाळता येतील.