सध्या उत्तर भारतासह संपूर्ण देश कडक उन्हाच्या चटक्याने होरपळत आहे. आकाशातून आगीच्या सरी कोसळत असल्याने जनजीवन कठीण झाले आहे. या ऋतूमध्ये माणूस एक वेळचे जेवण न खाता जगू शकतो, परंतु पाण्याशिवाय जगणे अशक्य आहे. पाणी ही आपल्या शरीराची सर्वात मूलभूत गरज आहे, ज्यामध्ये अनेक प्रकारची आवश्यक जीवनसत्त्वे आणि खनिजे आढळतात, ज्यामुळे अवयवांचे कार्य सुरळीत होण्यास मदत होते.
शरीराला आजारांपासून वाचवण्यासाठी आणि तंदुरुस्त राहण्यासाठी उन्हाळ्यात पुरेसे पाणी पिणे खूप गरजेचे आहे. या ऋतूत थोडीशी बेफिकीरही निर्जलीकरण (शरीरात पाण्याची कमतरता) जे भविष्यात अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. शरीरात पाण्याच्या कमतरतेमुळे कोणती लक्षणे दिसतात आणि ते कसे टाळता येईल हे जाणून घेऊया तज्ज्ञांकडून.
लोकांना अनेकदा खूप तहान लागल्यावरच पाणी पिण्याची सवय असते. पण डॉक्टरांच्या मते ही खूप चुकीची सवय आहे. जेव्हा तुम्हाला तहान लागते तेव्हा तुमचे शरीर खरोखरच निर्जलित होते.
उन्हाळ्यात तीव्र सूर्यप्रकाश आणि उष्णतेच्या लाटेमुळे शरीराला खूप घाम येतो, त्यामुळे पाणी आणि आवश्यक क्षार झपाट्याने नष्ट होतात. अशा परिस्थितीत शरीराला ताबडतोब पाणी न मिळाल्यास रक्तदाब कमी होणे, उष्माघात, उष्माघात (अत्यंत थकवा येणे) आणि अचानक चक्कर येणे आणि मूर्च्छा येणे यासारख्या गंभीर वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती उद्भवू शकतात. त्यामुळे तहान लागली नसली तरी वेळोवेळी पाणी प्यायला हवे.
प्राथमिक अवस्थेत निर्जलीकरण पुरेसे पाणी किंवा ओआरएस द्रावणानेच उपचार केले जाऊ शकते. मात्र त्याकडे दीर्घकाळ दुर्लक्ष केल्यास ते घातकही ठरू शकते. तुमच्या शरीरातील ही लक्षणे वेळीच ओळखा:
ओठ आणि तोंड कोरडे होणे: तोंडातील बॅक्टेरियामुळे ओठ अचानक कोरडे होणे, चिकटपणा जाणवणे, वारंवार कोरडे घसा आणि श्वासातून विचित्र वास येणे ही त्याची पहिली लक्षणे आहेत.
लघवीच्या रंगावरून ओळखा: जर तुमच्या लघवीचा रंग गडद पिवळा असेल आणि त्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले असेल, तर समजून घ्या की शरीर पाण्यासाठी ओरडत आहे. सामान्य परिस्थितीत, लघवीचा रंग स्पष्ट किंवा किंचित पारदर्शक असावा.
बुडलेले डोळे: जेव्हा शरीरातील पाण्याची पातळी खूप कमी होते, तेव्हा डोळ्यांच्या आजूबाजूची त्वचा सैल होते आणि डोळे आतून बुडलेले दिसू लागतात.
त्वचेतील ओलावा कमी होणे: त्वचा कोरडी, निर्जीव आणि खडबडीत होते. चिमटा काढल्यानंतर आणि सोडल्यानंतर त्वचा लगेच सामान्य स्थितीत परत आली नाही तर ते गंभीर निर्जलीकरणाचे लक्षण आहे.
तीव्र डोकेदुखी: मेंदूमध्ये पाण्याच्या कमतरतेमुळे मज्जातंतूंवर दाब पडतो, ज्यामुळे मायग्रेन किंवा डोक्याच्या मागच्या भागात तीव्र वेदना होतात.
मानसिक थकवा आणि चिडचिड: कोणत्याही कामात एकाग्रता नसणे, प्रत्येक संभाषणात चिडचिड होणे आणि कोणतेही जड काम न करताही सतत अशक्तपणा आणि आळस जाणवणे.
प्रत्येक व्यक्तीच्या शरीराची रचना, वजन आणि कामाचे वातावरण वेगळे असते, त्यामुळे पाण्याची गरजही वेगळी असू शकते. तथापि, डॉक्टरांनी एक सामान्य मानक सेट केले आहे:
महिलांसाठी: किमान दररोज 2.5 ते 3 लिटर पाणी पिणे अनिवार्य आहे.
पुरुषांसाठी: दररोज 3 ते 3.5 लिटर पाणी किंवा इतर द्रव आहार घेणे महत्वाचे आहे.
मुलांची विशेष काळजी: लहान मुलांना अनेकदा पाणी कधी आणि किती प्यावे हे समजत नाही, त्यामुळे या उन्हाळ्याच्या ऋतूत पालकांनी स्वत: मुलांना दर एक-दोन तासांनी पाणी, लिंबूपाणी किंवा नारळपाणी पाजत राहावे.
पुरेशा प्रमाणात पाणी पिण्याने केवळ निर्जलीकरण टाळता येत नाही तर शरीरात अनेक जादुई बदल घडवून आणतात:
निरोगी हृदय आणि चांगले रक्त परिसंचरण: पाणी प्यायल्याने शरीरात रक्ताच्या गुठळ्या तयार होत नाहीत आणि रक्ताभिसरण पूर्णपणे नियंत्रित राहते. यामुळे हृदयावर अतिरिक्त दबाव पडत नाही आणि दिवसभर अशक्तपणा जाणवत नाही.
मजबूत पाचक प्रणाली (बद्धकोष्ठता नाही): अन्नाचे योग्य पचन आणि आतडे स्वच्छ करण्यासाठी पाणी हे मुख्य माध्यम आहे. पाण्याचा अभाव होताच तीव्र बद्धकोष्ठता, सूज येणे, गॅस आणि पोटदुखीच्या तक्रारी वाढू लागतात.
तोंडाचा कोरडेपणा दूर करा: उन्हाळ्यात लाळेचे उत्पादन कमी झाल्याने तोंड कोरडे पडते. सतत पाणी प्यायल्याने तोंड ओलसर राहते, ज्यामुळे दात आणि हिरड्या किडण्यापासून वाचतात.
स्नायूंच्या क्रॅम्पपासून आराम: पाणी स्नायूंमध्ये स्नेहन राखते. शरीराला हायड्रेट ठेवल्याने, उन्हात चालले तरी पाय किंवा वासरात दुखणे आणि पेटके येण्याची समस्या होत नाही.
