यूके सरकारने 16 वर्षाखालील मुलांसाठी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर बंदी घातल्याच्या चर्चेने जगभरात खळबळ उडाली आहे. या पाऊलामुळे मुलांच्या मानसिक आणि संज्ञानात्मक विकासावर सोशल मीडियाच्या वाढत्या दुष्परिणामांवर मोठ्या वादाला तोंड फुटले आहे. भारतासारख्या देशात, जिथे डिजिटल क्रांतीमुळे मुलांचा स्क्रीन टाईम झपाट्याने वाढला आहे, तिथे प्रश्न अधिक समर्पक झाला आहे – मुलांना तंत्रज्ञानापासून पूर्णपणे काढून टाकणे हा योग्य उपाय आहे का?
यथार्थ हॉस्पिटल्सचे न्यूरोलॉजी स्पेशालिस्ट डॉ. कुणाल बहरानी म्हणतात की सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म अशा प्रकारे डिझाइन केले आहेत की ते मुलांचे लक्ष वेधून घेतात. याच्या लवकर संपर्कात आल्याने मुलांच्या मेंदूच्या लक्ष केंद्रित करण्याच्या क्षमतेवर, आवेग नियंत्रणावर आणि भावनिक नियमनवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. त्यांच्या दवाखान्यात येणाऱ्या मुलांमध्ये एकाग्रता कमी होणे, झोप न लागणे आणि अत्यंत चिडचिडेपणा यासारखी लक्षणे वेगाने वाढत आहेत, ज्याचा थेट संबंध डिजिटल व्यसनाशी आहे, अशी चिंता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
संपूर्ण बंदी लादण्याऐवजी 'बॅलन्स्ड रेग्युलेशन'ची अधिक गरज असल्याचे मत न्यूरोलॉजिस्ट डॉ.नेहा पंडिता यांनी व्यक्त केले. मुलांचे मेंदू अद्याप परिपक्व होत आहेत, म्हणून ते डिजिटल उत्तेजनांबद्दल अधिक संवेदनशील असतात. संपूर्ण बंदी लादण्याऐवजी, पालकांचा सक्रिय सहभाग आणि मुलांमध्ये 'डिजिटल साक्षरता' वाढवणे अधिक प्रभावी ठरू शकते.
डॉक्टरांच्या मते, जर तुमच्या मुलामध्ये खालील बदल दिसून येत असतील तर समजून घ्या की त्यांच्या डिजिटल सवयी चिंताजनक पातळीवर पोहोचल्या आहेत:
झोपेचा त्रास: रात्री उशिरापर्यंत जाग येणे आणि पुरेशी झोप न घेणे.
भावनिक अस्थिरता: छोट्या छोट्या गोष्टींवरून चिडचिड आणि मूड बदलतो.
लक्ष नसणे: शैक्षणिक कामगिरीमध्ये सतत घसरण.
स्वारस्य नसणे: ऑफलाइन खेळ आणि मैदानी क्रियाकलापांपासून दूर राहणे.
चिडचिडेपणा: स्क्रीन काढून घेण्यास किंवा वापर कमी करण्यास सांगितले असता हिंसक होणे किंवा अत्यंत अस्वस्थ होणे.
एकाग्रतेचा अभाव: दीर्घकाळ कोणत्याही कामावर लक्ष केंद्रित न करता येणे.
आजकाल तंत्रज्ञान पूर्णपणे सोडून देणे अशक्य आहे, म्हणून समतोल राखणे ही मुख्य गोष्ट आहे:
नो-स्क्रीन वेळ: कुटुंबातील कोणीही जेवताना फोन वापरू नये.
रात्रीचा नियम: झोपण्याच्या किमान एक तास आधी सर्व डिजिटल उपकरणे बंद करा.
वय-योग्य सामग्री: मुल काय पाहत आहे यावर पालकांनी लक्ष ठेवणे महत्वाचे आहे.
बाह्य क्रियाकलाप: शारीरिक हालचालींना आणि समोरासमोरच्या संवादांना प्राधान्य द्या.
