मोशन सिकनेस कारणे आणि प्रतिबंध: अनेकदा लोकांना वाटते की प्रवासादरम्यान उलट्या, मळमळ किंवा चक्कर येणे हे काही गंभीर आजाराचे लक्षण आहे. पण वैद्यकीय शास्त्र आणि न्यूरोलॉजी तज्ज्ञांच्या मते हा आजार नसून आपल्या शरीराच्या अवयवांमध्ये समन्वयाच्या अभावाचा परिणाम आहे, ज्याला वैद्यकीय भाषेत मोशन सिकनेस म्हणतात. आकडेवारीनुसार, जगातील प्रत्येक तिसर्या व्यक्तीला या अस्वस्थ स्थितीचा कधी ना कधी त्रास होतो. तुम्ही कार, बस, ट्रेन किंवा हवाई किंवा समुद्र प्रवासात असाल – ही समस्या कोणालाही होऊ शकते. मला चक्कर का येते? यामागील वैज्ञानिक कारण समजून घ्या. जेव्हा आपण चालत्या वाहनात असतो, तेव्हा आपल्या शरीराचे वेगवेगळे भाग मेंदूला परस्परविरोधी सिग्नल पाठवू लागतात: कानाची संतुलन प्रणाली: आपल्या कानात असलेली वेस्टिब्युलर प्रणाली (संतुलन प्रणाली) मेंदूला सांगते की शरीर गतिमान आहे. डोळ्यांमधून संदेश: दुसरीकडे, आपले डोळे (जे बरेचदा कारच्या आत किंवा मोबाईल फोनवर स्थिर वस्तू पाहतात) मेंदूला सांगतात की आपण शांत बसलो आहोत. या भिन्न आणि गोंधळात टाकणाऱ्या संकेतांमुळे आपले मन पूर्णपणे गोंधळून जाते आणि शरीराची संतुलन प्रणाली बिघडते, ज्यामुळे अचानक डोकेदुखी, अस्वस्थता आणि उलट्या होतात. तज्ज्ञांचे मत : मेंदूला शरीरात 'विष' पसरल्याचे का वाटते? डॉ. मोहसीन वाली (वरिष्ठ सल्लागार, सर गंगाराम हॉस्पिटल):

"जेव्हा तुम्ही चालत्या वाहनातून खाली पाहता किंवा पुस्तक वाचता तेव्हा डोळे आणि कान मेंदूला वेगवेगळे संदेश देतात. या गोंधळामुळे मेंदूला वाटते की आपण चुकून काहीतरी विषारी पदार्थ सेवन केले आहे. या काल्पनिक विषाचा प्रभाव दूर करण्यासाठी आणि शरीर सुरक्षित ठेवण्यासाठी, मेंदू लगेचच उलटी करण्याची सूचना देतो, जेणेकरून पदार्थ बाहेर येऊ शकेल."

डॉ. मंजरी त्रिपाठी (न्यूरोलॉजी स्पेशालिस्ट, एम्स):

"मोशन सिकनेसचा थेट संबंध आपल्या कानात असलेल्या वेस्टिब्युलर प्रणालीशी असतो. प्रवासादरम्यान जेव्हा कान, डोळे आणि शरीराचे सेन्सर्स (रिसेप्टर्स) मेंदूला वेगवेगळी माहिती पाठवतात, तेव्हा या समन्वयाच्या अभावामुळे मेंदूच्या काही भागांना (ब्रेन स्टेम आणि हायपोथालेमस) उत्तेजन मिळते. या कारणामुळे चक्कर येणे आणि मळमळ होणे."

प्रवासात उलट्या आणि चक्कर येऊ नये म्हणून काय करावे आणि काय करू नये? प्रवासादरम्यान तुम्हालाही या समस्येने त्रास होत असेल, तर या 9 महत्त्वाच्या गोष्टी आणि खबरदारी घेऊन तुम्ही तुमचा प्रवास सुखकर करू शकता: क्षितिजाकडे पाहा: कारमध्ये खाली न बघता खिडकीतून खूप पुढे पहा. असे केल्याने, डोळे आणि कान समान सिग्नल प्राप्त करतात, ज्यामुळे मेंदूतील गोंधळ दूर होतो. योग्य आसन निवड: वाहनात नेहमी समोरासमोर बसा. कार किंवा बसमध्ये समोरची सीट निवडणे चांगले आहे कारण तेथून बाहेरचे दृश्य स्पष्टपणे दिसते. मोबाइल आणि पुस्तकापासून अंतर: फोन वापरणे, लॅपटॉपवर काम करणे किंवा चालत्या वाहनात पुस्तक वाचणे पूर्णपणे टाळा. त्यामुळे डोळे आणि मेंदूचा समन्वय बिघडतो. अन्न शिल्लक: प्रवासाला निघण्यापूर्वी खूप जड, मसालेदार किंवा तेलकट पदार्थ खाऊ नका. तथापि, एकतर पूर्णपणे रिकाम्या पोटी जाऊ नका; हलका नाश्ता किंवा स्नॅक्स घेणे फायदेशीर आहे. शरीर स्थिर ठेवा: प्रवासादरम्यान डोके, खांदे आणि कंबरेची हालचाल कमी करण्याचा प्रयत्न करा. आपली स्थिती स्थिर ठेवा. आनंददायी संगीताचा आधार: प्रवासादरम्यान तुमचे आवडते आणि हलके संगीत ऐका. संशोधनानुसार, चांगले संगीत लक्ष विचलित करण्यास मदत करते आणि मळमळण्याची भावना कमी करते. झोपण्याचा प्रयत्न करू नका: चालत्या वाहनात बळजबरीने झोपण्याचा प्रयत्न करणे टाळा, कारण झोपताना शरीराचे संतुलन बिघडल्यास अचानक उलट्या होण्याची शक्यता वाढते. धूम्रपान टाळा: प्रवासादरम्यान किंवा त्यापूर्वी सिगारेट किंवा कोणत्याही प्रकारचा धूर (निकोटीन) घेऊ नका, यामुळे तुमचे आरोग्य आणखी बिघडू शकते. डॉक्टरांचा सल्ला आणि औषध: तुम्हाला मोशन सिकनेसची खूप गंभीर समस्या असल्यास, प्रवास सुरू करण्यापूर्वी अर्धा तास आधी डॉक्टरांनी शिफारस केलेले उलट्या (अँटी-एमेटिक) टाळण्यासाठी सुरक्षित औषध घ्या.