नवी दिल्ली: योगाचा सराव केल्याने तंबाखू सोडण्याची शक्यता लक्षणीयरीत्या वाढू शकते, तसेच व्यसनाशी संबंधित चिंता, नैराश्य आणि इतर मानसिक घटक कमी होण्यास मदत होते, असे संशोधकांनी केलेल्या अभ्यासात दिसून आले आहे. ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस (एम्स), नवी दिल्ली.
AIIMS-दिल्ली येथील सेंटर फॉर इंटिग्रेटिव्ह मेडिसिन अँड रिसर्च आणि सेंटर फॉर कम्युनिटी मेडिसिनच्या संशोधकांनी केलेल्या पद्धतशीर पुनरावलोकन आणि मेटा-विश्लेषणातून हे निष्कर्ष आले आहेत. हा अभ्यास जर्नल निकोटीन अँड टोबॅको रिसर्चमध्ये प्रकाशित झाला आणि 15 नोव्हेंबर 2025 रोजी ऑनलाइन उपलब्ध करण्यात आला.
संशोधकांना असे आढळून आले की, तंबाखू सेवन करणाऱ्यांमध्ये योगासने करणाऱ्यांमध्ये अल्पकालीन त्याग साधण्याची शक्यता साधारण तंबाखू बंदिस्त हस्तक्षेप किंवा इतर गैर-योग पध्दती प्राप्त करणाऱ्या सहभागींच्या तुलनेत ५० टक्के जास्त असते.
त्यांच्या पेपरमध्ये, लेखकांनी योगाचे वर्णन तंबाखू बंद करण्यासाठी एक मध्यम परिणामकारक हस्तक्षेप म्हणून केले आहे, एकत्रित विश्लेषणाने परिणाम सोडण्यात अर्थपूर्ण सुधारणा दर्शविली आहे.
पुनरावलोकनामध्ये भारत, युनायटेड स्टेट्स आणि थायलंडमधील 629 सहभागींचा समावेश असलेल्या सात यादृच्छिक नियंत्रित चाचण्यांमधील पुराव्याचे विश्लेषण करण्यात आले. यापैकी पाच अभ्यासांचा अंतिम मेटा-विश्लेषणात समावेश करण्यात आला.
तंबाखू बंद करण्यामध्ये योगाच्या भूमिकेचे मूल्यांकन करण्यासाठी, संशोधकांनी अनेक पद्धतींचे परीक्षण केले, यासह:
एकत्रित केलेल्या विश्लेषणातून असे दिसून आले आहे की योग हस्तक्षेप गटातील सहभागी सात-दिवसीय पॉइंट प्रिव्हलन्स ॲबिस्टनन्स (7PPA) साध्य करण्याची अधिक शक्यता असते, जो धूम्रपान बंद संशोधनामध्ये सामान्यतः वापरला जाणारा उपाय आहे.
संशोधकांनी सांगितले की पुनरावलोकन सर्वोत्तम उपलब्ध पुरावे एकत्रित करते आणि तंबाखू सोडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या वापरकर्त्यांसाठी एक सहाय्यक हस्तक्षेप म्हणून योगाची आशादायक क्षमता हायलाइट करते.
सोडण्याच्या दरांमध्ये सुधारणा करण्यापलीकडे, अभ्यासात असे आढळून आले की योगामुळे अनेकदा पुनरावृत्ती होण्यास हातभार लावणाऱ्या मनोवैज्ञानिक घटकांना संबोधित करण्यात मदत होऊ शकते.
पुनरावलोकनामध्ये समाविष्ट असलेल्या अनेक अभ्यासांनी यामध्ये सुधारणा केल्या आहेत:
संशोधकांनी नमूद केले की सक्रिय योग शैली जसे की हठ, विन्यासा आणि अय्यंगार योग तणाव आणि नैराश्याची लक्षणे कमी करून परित्यागाचे परिणाम सुधारतात.
दरम्यान, प्राणायाम कमी लालसा आणि तंबाखू काढण्याशी संबंधित कमी नकारात्मक भावनांशी संबंधित होता.
हे मनोवैज्ञानिक फायदे वापरकर्त्यांना सोडण्याच्या आव्हानात्मक सुरुवातीच्या टप्प्यात संयम राखण्यात मदत करू शकतात.
पुनरावलोकनाचा एक उल्लेखनीय पैलू म्हणजे भारतीय यादृच्छिक नियंत्रित चाचणीचा समावेश होता ज्यामध्ये धूम्रपान करणारे आणि धुम्रपान करणारे तंबाखू वापरणारे दोघेही समाविष्ट होते.
लेखकांनी सांगितले की हे महत्त्वपूर्ण आहे कारण भारतात धूररहित तंबाखूचा वापर सामान्य आहे आणि जागतिक तंबाखू बंदीच्या संशोधनात तुलनेने मर्यादित लक्ष दिले गेले आहे.
भारतीय डेटाच्या समावेशामुळे तंबाखूचा वापर हे सार्वजनिक आरोग्याचे मोठे आव्हान राहिलेल्या देशांसाठीच्या निष्कर्षांची प्रासंगिकता मजबूत करते.
अभ्यासात तंबाखूच्या वापराच्या प्रचंड जागतिक ओझेवर प्रकाश टाकण्यात आला, ज्यामुळे जगभरात दरवर्षी 8.7 दशलक्ष मृत्यू झाल्याचा अंदाज आहे.
जरी बरेच तंबाखू वापरकर्ते सोडण्याची तीव्र इच्छा व्यक्त करतात, तरीही समुपदेशन आणि औषधोपचार यांसारख्या पारंपारिक समाप्ती थेरपी प्राप्त करणाऱ्यांमध्येही, पुन्हा होण्याचे प्रमाण जास्त आहे.
संशोधकांनी असे सुचवले की योग हे प्रस्थापित समाप्ती पद्धतींसोबत पूरक धोरण म्हणून काम करू शकते.
उत्साहवर्धक निष्कर्ष असूनही, लेखकांनी सावध केले की सध्याचा पुरावा आधार मर्यादित आहे.
विविध लोकसंख्येमध्ये योगाची प्रभावीता अधिक चांगल्या प्रकारे निर्धारित करण्यासाठी त्यांनी विशेषत: कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये मोठ्या, दीर्घकालीन अभ्यासाचे आवाहन केले.
संशोधन पद्धतींचे मानकीकरण करणे आणि दीर्घ पाठपुरावा अभ्यास आयोजित केल्याने पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी आणि दीर्घकालीन संयम टिकवून ठेवण्यासाठी योगाची भूमिका स्पष्ट करण्यात मदत होईल.
डॉ गौतम शर्मा, कार्डिओलॉजीचे प्राध्यापक आणि एम्स-दिल्ली येथील सेंटर फॉर इंटिग्रेटिव्ह मेडिसिन अँड रिसर्चचे संस्थापक आणि प्रमुख यांनी योगाचे वर्णन एक प्रभावी मन-शरीर हस्तक्षेप म्हणून केले आहे.
ते म्हणाले की योगामुळे तणाव व्यवस्थापन, भावनिक संतुलन आणि आत्म-जागरूकता सुधारू शकते, या सर्व गोष्टी तंबाखूच्या वापरासारख्या व्यसनाधीन वर्तनांवर मात करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत.
डॉ शर्मा यांच्या मते, योगाने तंबाखू सेवन बंद करण्याच्या प्रस्थापित उपचारपद्धतींची जागा घेऊ नये परंतु ती सोडण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यास समर्थन देणारी प्रवेशयोग्य, परवडणारी, सांस्कृतिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह आणि प्रभावी सहायक पद्धती म्हणून कार्य करू शकते.
AIIMS च्या अभ्यासात असे सूचित होते की योग तंबाखू सोडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या लोकांसाठी अल्पकालीन त्याग दर सुधारून आणि व्यसन आणि पुनरावृत्तीशी संबंधित मनोवैज्ञानिक घटक कमी करून अर्थपूर्ण समर्थन देऊ शकतो. अधिक भक्कम दीर्घकालीन पुराव्याची आवश्यकता असताना, निष्कर्षांवरून असे दिसून येते की पारंपारिक तंबाखू बंद कार्यक्रमांसोबत योगाचे समाकलित करणे हे सोडण्याचे परिणाम सुधारण्यासाठी कमी किमतीचे आणि व्यापकपणे प्रवेश करण्यायोग्य साधन प्रदान करू शकते.
