स्टार्टअप आणि कॉर्पोरेट जगात काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांसाठी कर्मचारी स्टॉक ओनरशिप योजना ESOPs हे संपत्ती निर्मितीचे सर्वात मोठे साधन मानले जाते. जेव्हा एखादा कर्मचारी ऑफर लेटरमध्ये ₹1 कोटी किमतीचे ESOPs चे पॅकेज पाहतो किंवा कंपनीच्या बायबॅक/IPO मध्ये त्यांच्या शेअर्सचे मूल्य ₹1 कोटी असते तेव्हा बरेच लोक असे मानतात की संपूर्ण रक्कम त्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाईल.

मात्र, वास्तव यापेक्षा बरेच वेगळे आहे. जेव्हा कर्मचारी त्यांचे पर्याय वापरून शेअर्स विकतात, तेव्हा कर वजा केल्यावर त्यांना मिळते फक्त ₹ 59 लाख ते ₹ 68 लाख फक्त हेच टिकतात. उर्वरित ₹32 ते ₹41 लाख कर, अधिभार आणि उपकर म्हणून कापले जातात. भारतीय आयकर कायद्यांतर्गत ESOPs वर ड्युअल स्टेज टॅक्सेशनचे संपूर्ण गणित काय आहे ते समजून घेऊ.

ESOPs वर दोन वेगवेगळ्या स्तरांवर कर आकारला जातो

भारतीय आयकर कायद्यानुसार, ESOPs वरील कर दोन टप्प्यात मोजला जातो:

1. पहिली पायरी – व्यायामाच्या वेळी (परक्विझिट टॅक्स): जेव्हा तुम्ही तुमच्या निहित पर्यायांचे शेअर्समध्ये रूपांतर (व्यायाम) करता, तेव्हा त्या दिवशीच्या शेअर्सचे वाजवी बाजार मूल्य (FMV) आणि तुम्ही दिलेली स्ट्राइक प्राईस (एक्सरसाइज प्राईस) यातील फरक पगाराचा (परक्विझिट) भाग मानला जातो. या फरकावर, तुमच्या सर्वोच्च आयकर स्लॅब दरानुसार (३०% + अधिभार + ४% उपकर, जो ३९% पर्यंत जाऊ शकतो) नुसार TDS कापला जातो.

2. दुसरी पायरी – समभाग विक्रीच्या वेळी (कॅपिटल गेन टॅक्स): जेव्हा तुम्ही ते शेअर्स बायबॅक, दुय्यम विक्री किंवा स्टॉक एक्स्चेंजवर विकता तेव्हा विक्री किंमत आणि FMV मधील नफा व्यायामाच्या दिवशी भांडवली नफा कर म्हणून करपात्र असतो.

₹1 कोटीच्या ESOPs वर कराची अचूक गणना

समजा एखाद्या टेक प्रोफेशनलकडे 10,000 शेअर्सचे पर्याय आहेत:

• व्यायामाची किंमत: ₹10 प्रति शेअर (एकूण किंमत: ₹1,00,000)

• व्यायामादरम्यान FMV: प्रति शेअर ₹700 (मूल्य: ₹70,00,000)

• अंतिम विक्री किंमत: प्रति शेअर ₹1,000 (एकूण विक्री मूल्य: ₹1,00,00,000 म्हणजे ₹1 कोटी)

कर कपातीचे तपशील:

• 1. अनुलाभ मूल्य: $(₹700 – ₹10) \ वेळा 10,000 = ₹69,00,000$ (ही रक्कम पगारात जोडली जाते).

• 2. भांडवली नफा मूल्य: $(₹1,000 – ₹700) \ वेळा 10,000 = ₹30,00,000$.

• 3. व्यायामाची किंमत: ₹1.00 लाख

• एकूण कर आणि खर्च: ₹२३.६८ लाख + ₹३.९० लाख + ₹१ लाख = ₹28.58 लाख ते ₹35 लाख

• कर्मचाऱ्याला मिळालेले इन-हँड (नेट रिलायझेशन): ₹1 कोटी – ₹35 लाख = अंदाजे ₹65 लाख

(टीप: जर कर्मचाऱ्याचे इतर उत्पन्न आधीच ₹50 लाख किंवा ₹1 कोटींपेक्षा जास्त असेल तर, सरचार्ज वाढल्यामुळे एकूण कर दायित्व ₹41 लाखांपर्यंत पोहोचू शकते, ज्यामुळे हातातील रक्कम कमी होऊन ₹59 लाख होईल.)

ESOPs कर कमी करण्याचे 3 स्मार्ट मार्ग

आर्थिक नियोजकांच्या मते, काही धोरणांचे अनुसरण करून हा कर धक्का मोठ्या प्रमाणात कमी केला जाऊ शकतो:

• 1. होल्डिंग कालावधी 24 महिन्यांपेक्षा जास्त ठेवा: व्यायामानंतर किमान 24 महिने (सूचीबद्धसाठी 12 महिने) असूचीबद्ध शेअर्स ठेवा. याचा परिणाम अल्प-मुदतीच्या भांडवली नफ्याऐवजी (जे स्लॅब दर 30%+ वर कर आकारला जातो) ऐवजी केवळ 12.5% ​​इतका दीर्घकालीन भांडवली नफा (LTCG) कर लागेल.

• 2. DPIIT स्टार्टअप टॅक्स डिफरलचा लाभ: तुमचा नियोक्ता मान्यताप्राप्त DPIIT स्टार्टअप असल्यास, कलम 192(1C) अंतर्गत संपादन कर 48 महिन्यांसाठी, नोकरी सोडेपर्यंत किंवा शेअर्सची विक्री होईपर्यंत पुढे ढकलला जाऊ शकतो.

• 3. हप्त्यांमध्ये व्यायाम करा (स्टॅगर्ड व्यायाम): एकाच वर्षात भारी अधिभार कंसात (10% ते 25%) पडू नये म्हणून सर्व पर्यायांची एकाच आर्थिक वर्षात रोखी करण्याऐवजी वेगवेगळ्या वर्षांमध्ये विभागणी करा.