डिजिटल बँकिंग आणि UPI च्या युगातही, आज चेकबुक हे आर्थिक व्यवहार, मोठ्या प्रमाणात पेमेंट आणि अधिकृत सुरक्षिततेसाठी सर्वात महत्वाचे बँकिंग दस्तऐवज आहे. पण तुमचे चेकबुक किंवा त्यातील स्वाक्षरी केलेले किंवा कोरे चेक हरवले किंवा चोरीला गेले तर ते तुमच्या बँक खात्यासाठी सर्वात मोठा धोका बनू शकते. फसवणूक करणारे तुमच्या खात्यातून काही मिनिटांत स्वाक्षरी खोटे, चेक बदलणे किंवा चेक क्लोनिंगद्वारे लाखो रुपये काढू शकतात. अशा परिस्थितीत, घाबरून जाण्याऐवजी, काही आवश्यक कायदेशीर आणि बँकिंग पावले त्वरित उचलणे अत्यंत आवश्यक आहे जेणेकरुन तुमचे कष्टाचे पैसे पूर्णपणे सुरक्षित राहतील. 1. नेटबँकिंग किंवा मोबाईल ॲपद्वारे ताबडतोब 'स्टॉप पेमेंट' लागू करा. चेकबुक गहाळ झाल्याचे समजताच, पहिली आणि जलद पायरी म्हणजे त्या सर्व चेक नंबरवरील पेमेंट त्वरित थांबवणे. यासाठी बँकेच्या शाखेला भेट देण्याची प्रतीक्षा करण्याची गरज नाही: मोबाइल बँकिंग/नेटबँकिंग लॉगिन: तुमच्या बँकेच्या अधिकृत ॲपवर जा (जसे की SBI YONO, HDFC MobileBanking, ICICI iMobile इ.). सेवा विनंतीवर जा: 'चेक सेवा' किंवा 'सेवा विनंती' पर्याय निवडा. Stop Check पर्याय निवडा: 'Stop Check Payment' वर क्लिक करा. चेक नंबरची श्रेणी एंटर करा: संपूर्ण चेकबुक हरवल्यास, पहिल्या चेक नंबरपासून शेवटच्या चेक नंबरपर्यंत (चेक सिरीज) आणि 'कन्फर्म'पर्यंत संपूर्ण रेंज एंटर करा. असे केल्याने, ते सर्व चेक ताबडतोब सिस्टीममध्ये ब्लॉक केले जातील आणि कोणीही ते रोखण्यात सक्षम होणार नाही. 2. बँकेच्या टोल-फ्री कस्टमर केअर आणि होम ब्रँचला कळवा जर तुम्हाला इंटरनेट बँकिंगची सुविधा नसेल, तर तुमच्या बँकेच्या 24×7 अधिकृत ग्राहक सेवा क्रमांकावर ताबडतोब कॉल करा. कस्टमर केअर एक्झिक्युटिव्हकडून तुमची ओळख पडताळल्यानंतर, तुमच्या संपूर्ण चेकबुकवर किंवा संबंधित चेक पानांवर 'स्टॉप पेमेंट' लादण्यासाठी तोंडी विनंती सबमिट करा. त्यानंतर लगेचच औपचारिक ईमेल पाठवा किंवा तुमच्या होम ब्रँचच्या मॅनेजरला लेखी अर्ज सबमिट करा. या पत्रात खाते क्रमांक, धनादेश क्रमांकांची मालिका आणि नुकसानीची वेळ स्पष्टपणे लिहा. शाखेतील या पत्राची पावती प्रत सुरक्षित ठेवा. 3. पोलिसांकडे हरवल्याची तक्रार दाखल करा (NCR/FIR) चेकबुक हरवल्यास कायदेशीर संरक्षण मिळवण्यासाठी पोलिस अहवाल दाखल करणे ही सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे. तुमच्या राज्याच्या पोलिस पोर्टलला भेट देऊन तुम्ही घरबसल्या 'लॉस्ट आयटम रिपोर्ट' (नॉन-कॉग्निझेबल रिपोर्ट – NCR) ऑनलाइन दाखल करू शकता. जर चेकबुक चोरीला गेले असेल किंवा त्यावर तुमची सही असेल तर जवळच्या पोलीस ठाण्यात जा आणि औपचारिक तक्रार नोंदवा. महत्त्व: भविष्यात, जर एखाद्या फसवणुकदाराने चेक बँकेत जमा केला आणि तो बाऊन्स झाला आणि तुमच्याविरुद्ध 'चेक बाऊन्स' (कलम 138 – निगोशिएबल इन्स्ट्रुमेंट्स कायदा) ची खोटी कायदेशीर नोटीस पाठवली, तर ही पोलिस तक्रार तुमच्यासाठी न्यायालयात सर्वात मजबूत कायदेशीर ढाल बनेल. 4. सकारात्मक वेतन प्रणाली (PPS) त्वरित सक्रिय करा. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) द्वारे लागू केलेली 'पॉझिटिव्ह पे सिस्टीम' हे धनादेशातील मोठ्या फसवणुकीला रोखण्यासाठी सर्वात खात्रीशीर शस्त्र आहे. या नियमानुसार, ₹ 50,000 किंवा ₹ 5,00,000 पेक्षा जास्त किमतीचा चेक क्लिअर करण्यासाठी, खातेदाराला चेक नंबर, इश्यूची तारीख, लाभार्थीचे नाव (पैसे घेणारे) आणि नेमकी रक्कम ॲप किंवा एसएमएसद्वारे अगोदरच कळवावी लागते. जरी एखाद्या फसवणुकदाराने तुमच्या चेकवरील रक्कम बँकेत सादर केली तरी, बँकेच्या प्रणालीमध्ये प्रविष्ट केलेल्या सकारात्मक वेतन तपशीलाशी जुळत नसल्यामुळे धनादेश त्वरित नाकारला जाईल. 5. बँक स्टेटमेंटवर बारीक नजर ठेवा आणि नवीन चेकबुकसाठी अर्ज करा. चेकबुक हरवल्यानंतर, पुढील काही आठवडे तुमच्या बँक खात्यातील व्यवहारांवर (मिनी स्टेटमेंट/एसएमएस अलर्ट) सतत लक्ष ठेवा. खात्यातून कोणताही संशयास्पद व्यवहार दिसल्यास, विलंब न करता बँकेकडे 'अनधिकृत व्यवहार' ची तक्रार करा. जुने चेक पूर्णपणे ब्लॉक केल्यानंतर, तुम्ही तुमच्या बँकेला नवीन चेकबुक जारी करण्यासाठी विनंती सबमिट करू शकता.