आधुनिक जीवनशैली, वाढते प्रदूषण आणि खाण्यापिण्याच्या अनियंत्रित सवयींमुळे असे अनेक मूक आरोग्य धोके आपल्या आजूबाजूला फिरत आहेत, ज्याकडे आपण अनेकदा क्षुल्लक समजून दुर्लक्ष करतो. असाच एक प्राणघातक आणि अदृश्य धोका आजकाल आपल्या घरांमध्ये पसरत आहे, ज्यामुळे केवळ धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीचाच मृत्यू होत नाही तर आजूबाजूला राहणाऱ्या निष्पाप लोकांचाही मृत्यू होत आहे. अलीकडची वैद्यकीय आणि सार्वजनिक आरोग्याची आकडेवारी अत्यंत भीतीदायक आहे. 'द लॅन्सेट पब्लिक हेल्थ' या प्रतिष्ठित वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या नवीन आणि व्यापक संशोधनानुसार, गेल्या तीन दशकांत म्हणजे 1990 पासून भारतात सेकंडहँड स्मोकिंगमुळे म्हणजेच 'पॅसिव्ह स्मोकिंग'मुळे होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये सुमारे 50 टक्क्यांची चिंताजनक आणि धक्कादायक वाढ नोंदवण्यात आली आहे. या औषधांपासून दूर आहात, तर ही बातमी तुमच्यासाठी एक मोठा इशारा आहे कारण एक पफ न घेता हवेत पसरणारा हा विषारी धूर तुमच्यासाठी सायलेंट किलर ठरत आहे. पॅसिव्ह स्मोकिंगचा हा मूक धोका आपला देश आणि समाज कसा पोकळ करत आहे हे सविस्तर जाणून घेऊया. 'द लॅन्सेट पब्लिक हेल्थ'चा अहवाल: भारतात दरवर्षी तीन लाखांहून अधिक निष्पाप जीव गमावले जात आहेत. निष्क्रिय धुम्रपानाच्या वाढत्या धोक्याबाबत जी आकडेवारी समोर आली आहे ती कोणालाही चिंता करायला लावणारी आहे. अहवालानुसार, वर्ष 1990 मध्ये, निष्क्रिय धूम्रपानामुळे देशात एकूण 2,17,700 मृत्यूची नोंद झाली होती, जी कालांतराने सतत वाढत गेली आणि 2023 पर्यंत हा भयानक आकडा 3,25,600 पर्यंत वाढला. याचा सरळ अर्थ असा की, केवळ एका वर्षात भारतातील तीन लाखांहून अधिक लोकांनी त्यांच्या इच्छेविरुद्ध, सिगारेट न ओढता, इतरांनी सोडलेल्या धुराच्या संपर्कात येऊन त्यांचे मौल्यवान जीव गमावले. चीननंतर जगातील कोणत्याही देशाला पॅसिव्ह स्मोकिंगचा सर्वाधिक फटका बसत असेल तर तो भारत आहे. सध्या देशाच्या एकूण लोकसंख्येचा मोठा भाग म्हणजे सुमारे ४४.४ कोटी लोक या विषारी आणि प्राणघातक धुराच्या थेट प्रभावाखाली जगावे लागत आहेत. बाधितांची संख्या का वाढली, तीन दशकांची आकडेवारी काय सांगते? हे समजून घेणे खूप मनोरंजक आणि महत्त्वाचे आहे की गेल्या काही वर्षांत धुराच्या संपर्कात येण्याचे प्रमाण थोडेसे कमी झाले असले तरीही, यामुळे बाधित आणि जीव गमावणाऱ्या रुग्णांची संख्या सातत्याने का वाढत आहे. अहवालानुसार, निष्क्रिय धूम्रपानाच्या संपर्कात येण्याचे प्रमाण गेल्या तीन दशकांमध्ये 43.2% वरून 30.6% पर्यंत कमी झाले आहे, परंतु देशाच्या लोकसंख्येमध्ये झपाट्याने वाढ झाल्यामुळे एकूण प्रभावित लोकांच्या संख्येत 18.4% ची प्रचंड वाढ नोंदवली गेली आहे. सन 1990 मध्ये देशातील 37.5 कोटी लोकांना या विषारी धुराचा फटका बसला होता, तर 2023 मध्ये ही संख्या थेट 44.4 कोटी झाली आहे. या धोकादायक परिस्थितीने देशाच्या सार्वजनिक आरोग्य पायाभूत सुविधांसमोर मोठे आव्हान उभे केले आहे, जिथे लोकांना नकळतपणे दररोज मृत्यूच्या छायेखाली जगण्यास भाग पाडले जाते. स्त्री आणि पुरुष दोघेही या मूक विषाचे बळी ठरत आहेत. या गंभीर आरोग्य संकटाने समाजातील कोणत्याही घटकाला सोडले नाही आणि स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही याची मोठी किंमत मोजावी लागत आहे. जर आपण आकडेवारीवर नजर टाकली तर, 1990 ते 2023 दरम्यान, निष्क्रिय धूम्रपानामुळे महिलांच्या मृत्यूची संख्या 1,13,400 वरून 1,56,900 पर्यंत वाढली आहे. दुसरीकडे, पुरुषांच्या बाबतीत परिस्थिती कमी भयानक नाही, जिथे हा आकडा 1,04,300 वरून 1,68,700 वर गेला आहे. या मूक आणि अदृश्य धोक्यामुळे, एकट्या 2023 पर्यंत भारताने अंदाजे 92.8 लाख निरोगी आयुष्य गमावले आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती घरात धुम्रपान करते तेव्हा त्यातून निघणारा धूर खोलीतील हवेत मिसळतो आणि संपूर्ण कुटुंबाच्या फुफ्फुसात पोहोचतो, त्यामुळे घर सुरक्षित असल्याचा भ्रम तुटू लागतो आणि घरातील सदस्य गंभीर आजारांना बळी पडतात. फुफ्फुस तज्ज्ञ डॉ. ध्रुव आनंद यांचा इशारा : हे विष शरीराच्या प्रत्येक अवयवाला पोकळ करत आहे. फोर्टिस हॉस्पिटल, नोएडा येथील सुप्रसिद्ध श्वसन आणि झोपेचे औषध तज्ज्ञ डॉ. ध्रुव आनंद यांच्या मते, निष्क्रिय धुम्रपान केवळ 'थोड्याशा धुराच्या संपर्कात येणे' असे समजणे ही सर्वात मोठी आणि घातक चूक आहे. हा धूर डोळ्यांना त्रास देणारा तर आहेच, पण त्याचा तुमच्या हृदयावर, फुफ्फुसावर आणि शरीराच्या रक्तवाहिन्यांवर खोल, चिरस्थायी आणि विपरित परिणाम होतो. वैज्ञानिक अभ्यासांनी हे पूर्णपणे स्पष्ट केले आहे की दुसऱ्या हाताच्या धुराच्या संपर्कात आल्याने स्ट्रोक, फुफ्फुसाचा कर्करोग, क्रॉनिक ऑब्स्ट्रक्टिव्ह पल्मोनरी डिसीज (सीओपीडी), इस्केमिक हृदयरोग, स्तनाचा कर्करोग, टाइप-2 मधुमेह आणि गंभीर दमा यांसारख्या असाध्य आणि घातक आजारांचा धोका अनेक पटींनी वाढतो. जेव्हा दुसरी व्यक्ती सिगारेट ओढते, तेव्हा बाजूला निघणारा धूर जास्त विषारी असतो, जो जवळ उभ्या असलेल्या किंवा बसलेल्या व्यक्तीच्या शरीरात जातो आणि त्याच्या रोगप्रतिकारक शक्तीला दीमकप्रमाणे चाटतो. लहान मुले, वृद्ध आणि आजारी लोक या विषारी धुराचा सर्वात सोपा आणि संवेदनशील बळी आहेत. डॉ.ध्रुव आनंद यांचे स्पष्ट मत आहे की, जेव्हा घरातील बंद खोल्यांमध्ये कोणी धूम्रपान करते तेव्हा तेथे उपस्थित निष्पाप मुले, घरातील वडीलधारी मंडळी, गरोदर स्त्रिया आणि आधीच हृदय किंवा श्वसनाच्या कोणत्याही आजाराने ग्रस्त असलेले रुग्ण या विषारी धुराचा सर्वात सोपा आणि संवेदनशील बळी ठरतात. लहान मुलांची फुफ्फुसे आणि श्वसन प्रणाली अद्याप पूर्णपणे विकसित झालेली नसल्यामुळे, त्यांना या धुरामुळे खालच्या श्वसनमार्गाचा संसर्ग आणि न्यूमोनियासारख्या गंभीर समस्यांचा धोका असतो. याशिवाय वृद्धांची कमजोर होत चाललेली शारीरिक क्षमता हा धक्का सहन करू शकत नाही, त्यामुळे त्यांच्या श्वासोच्छवासाला त्रास होतो आणि त्यांचा अकाली मृत्यू होतो. जागतिक स्तरावरही परिस्थिती अत्यंत चिंताजनक आहे, निम्मी लोकसंख्या तीन मोठ्या देशांपुरती मर्यादित आहे. केवळ भारतातच नाही तर जागतिक स्तरावरही निष्क्रिय धुम्रपानाच्या या समस्येने उग्र रूप धारण केले आहे. जर आपण 2023 च्या जागतिक आकडेवारीवर नजर टाकली तर, जगभरातील सुमारे 2.71 अब्ज लोक थेट दुसऱ्या हाताच्या धुराच्या संपर्कात होते. यामुळे जगभरात एकूण 16.6 लाख लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले आणि सुमारे 4.48 कोटी आरोग्य वर्षांचे मोठे नुकसान झाले. सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे जगभरातील एकूण बाधित लोकसंख्येपैकी जवळपास निम्मी लोकसंख्या केवळ चीन, भारत आणि इंडोनेशिया या तीन मोठ्या देशांपुरती मर्यादित आहे. आशिया खंडातील या दाट लोकवस्तीच्या देशांमध्ये तंबाखू नियंत्रणाच्या कडक उपाययोजना वेळीच केल्या नाहीत, तर येत्या काळात हे संकट आणखी भीषण स्वरूप धारण करू शकते. प्रतिबंध हाच एकमेव उपाय आहे: तुमची घरे आणि घरातील जागा १००% धूरमुक्त करा या प्राणघातक आणि मूक धोका टाळण्याचा एकमेव आणि प्रभावी मार्ग म्हणजे जागरूकता पसरवणे आणि कठोर उपाययोजना करणे. तज्ञ डॉ. ध्रुव आनंद सल्ला देतात की प्रत्येक व्यक्तीने आपले घर, कार आणि कोणत्याही प्रकारची बंद घरातील जागा 100% 'स्मोक फ्री' म्हणजेच पूर्णपणे धुम्रपानमुक्त करावी. जर एखाद्याला सिगारेट किंवा तंबाखूचे सेवन करायचे असेल तर त्याने ते नेहमी घराबाहेर मोकळ्या हवेत करावे जेणेकरून कुटुंबातील इतर सदस्य या विषारी धुराच्या संपर्कात येऊ नयेत. शिवाय, जे स्वत: धूम्रपानाच्या व्यसनाला बळी पडले आहेत, त्यांनी आपल्या लाडक्या मुलांचे, जोडीदाराच्या आणि कुटुंबातील इतर सदस्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी, उत्तम आरोग्यासाठी आणि आनंदासाठी हे प्राणघातक व्यसन सोडण्याचा आजच दृढ संकल्प केला पाहिजे. तुमची एक छोटीशी खबरदारी आणि बदल तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला सुरक्षित आणि निरोगी आयुष्य देऊ शकतात.