वीरेंद्र पंडित

नवी दिल्ली: अमेरिकेने इराणभोवती शस्त्रास्त्रे, दारूगोळा आणि सैन्ये वाढवत असताना आणि पाकिस्तानच्या 'शांततेच्या प्रयत्नां'मध्ये, अमेरिका-इस्रायलचे इराणवर हल्ले आणि नंतरचे पश्चिम आशिया (मध्य पूर्व) मध्ये उत्तरार्धाचे हल्ले कोणत्याही नजीकच्या भविष्यात शत्रुत्व थांबवण्याची फारशी आशा न बाळगता अखंड चालू राहिले.

अनेक फ्लिप-फ्लॉप, यू-टर्न आणि बदलत्या गोलपोस्ट्सनंतर, राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी रविवारी इराणच्या सध्याच्या नेत्यांना “अत्यंत वाजवी” म्हटले कारण अमेरिकेने इराणवर जमिनीवर हल्ला करण्याची तयारी केली आहे, कदाचित 6 एप्रिल (ईस्टर डे) नंतर जेव्हा त्याने इराणला होर्मुझ सामुद्रधुनी पुन्हा उघडण्यासाठी दिलेला 10 दिवसांचा विराम कालबाह्य होईल, मीडियाने सोमवारी वृत्त दिले.

आठवड्याच्या शेवटी, युद्धविरोधी अमेरिकन लोकांनी ट्रम्प प्रशासनाच्या विरोधात 4,000 हून अधिक निदर्शने केली. यूएस मध्ये, ख्रिश्चन धर्माच्या नेत्यांनी शनिवारी पोर्टलँड, ओरेगॉन येथे ट्रम्प यांच्या विरोधात 'नो किंग्स' निषेध केल्यानंतर इमिग्रेशन आणि कस्टम्स एनफोर्समेंट (ICE) सुविधेबाहेर निदर्शने केली.

त्यांनी दावा केला की अमेरिका आणि इराण “प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे” भेटत आहेत आणि इराणचे नवीन नेते “अत्यंत वाजवी” आहेत, जरी अधिक अमेरिकन सैन्याने या प्रदेशात आगमन केले आणि तेहरानने चेतावणी दिली की ते अपमान स्वीकारणार नाहीत. इराणने असेही जाहीर केले की जर अमेरिकन सैन्य इराणच्या भूमीवर उतरले तर ते शवपेटीमध्ये परत येतील.

“नरकात आपले स्वागत आहे,” तेहरान टाईम्सइराणच्या इंग्रजी दैनिकाने जाहीर केले.

तेहरान आणि वॉशिंग्टन यांच्यातील मध्यस्थ म्हणून शांतता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या आणि अशा प्रकारे स्वतःची प्रासंगिकता शोधणाऱ्या पाकिस्तानने इराणविरुद्ध महिनाभर चाललेले अमेरिका-इस्रायल युद्ध संपवण्याच्या उद्देशाने येत्या काही दिवसांत “अर्थपूर्ण चर्चा” आयोजित करण्याची तयारी करत असल्याचे सांगितल्यानंतर ट्रम्प यांचे हे वक्तव्य रविवारी आले.

“मला वाटते की आम्ही त्यांच्याशी एक करार करू, मला खात्री आहे, परंतु हे शक्य आहे की आम्ही ते करणार नाही,” ट्रम्प यांनी रविवारी संध्याकाळी पत्रकारांना सांगितले. एअर फोर्स वन वॉशिंग्टन ला.

28 फेब्रुवारी रोजी सुरुवातीच्या हल्ल्यात देशाचे सर्वोच्च नेते आणि इतर उच्च अधिकारी मारले गेल्यानंतर अमेरिकेने तेहरानमध्ये “आधीच शासन बदल घडवून आणला आहे” असे त्यांना वाटले, परंतु दोनदा ते म्हणाले की, त्यांची बदली “वाजवी” वाटली.

28 फेब्रुवारी रोजी प्रथम इस्रायली अचूक हल्ल्याने इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी यांचा मृत्यू झाला, ज्यांची जागा नंतर त्यांचा मुलगा मोजतबा यांनी घेतली. गेल्या एका महिन्याच्या संघर्षात इराणमध्ये मारल्या गेलेल्या हजारो लोकांमध्ये डझनभर इराणी नेते, सुरक्षा आणि गुप्तचर अधिकारी आणि इतरांचा समावेश आहे.

इराणच्या प्रत्युत्तराच्या हल्ल्यांमुळे, युद्ध तेव्हापासून पश्चिम आशियातील डझनभर यूएस समर्थक देशांमध्ये पसरले आहे, हजारो लोक मारले आणि जखमी झाले आहेत, ज्यामुळे अमानुष विनाश झाला आहे आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेला मारणाऱ्या ऊर्जा पुरवठ्यामध्ये आतापर्यंतचा सर्वात मोठा व्यत्यय आहे.

पाकिस्तानची प्रासंगिकता

दरम्यान, पाकिस्तानचे उपपंतप्रधान आणि परराष्ट्र मंत्री इशाक दार यांनी सांगितले की, रविवारी इजिप्त, सौदी अरेबिया आणि तुर्कियेच्या परराष्ट्र मंत्र्यांशी झालेल्या त्यांच्या इस्लामाबाद चर्चेत युद्ध लवकर संपवण्याचे मार्ग आणि इस्लामाबादमधील संभाव्य अमेरिका-इराण चर्चा यांचा समावेश आहे.

इराणच्या संभाव्य हल्ल्यापासून घाबरलेला, सप्टेंबर 2025 पासून सौदी अरेबियाशी संरक्षण करारात बांधलेला पाकिस्तान, इराणविरुद्ध सौदींना हात मिळणे टाळण्याचा प्रयत्न करीत आहे. ते तथाकथित “इस्लामिक बॉम्ब” च्या बळावर मुस्लिम राष्ट्रांमध्ये सुसंगतता शोधण्याचा प्रयत्न करत आहे.

ते म्हणाले, “सध्या सुरू असलेल्या संघर्षावर सर्वसमावेशक आणि चिरस्थायी तोडगा काढण्यासाठी येत्या काही दिवसांत दोन्ही बाजूंमधील अर्थपूर्ण चर्चेचे आयोजन आणि सोयीस्कर करण्यासाठी पाकिस्तानला सन्मानित केले जाईल.”

अमेरिका आणि इराणने या प्रयत्नात सहभागी होण्याचे मान्य केले होते की नाही हे अस्पष्ट होते – जर काही असेल तर तेहरानने इस्लामाबादमधून पाठवलेली ट्रम्पची 15-बिंदू युद्धविराम योजना आधीच नाकारली आहे आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा उघडण्यासाठी स्वतःच्या पाच अटी जाहीर केल्या आहेत.

तत्पूर्वी, इराणच्या संसदेचे अध्यक्ष मोहम्मद बाकेर कालिबाफ यांनी अमेरिकेवर संभाव्य वाटाघाटीबद्दल संदेश पाठवल्याचा आणि त्याच वेळी इराणवर जमिनीवर आक्रमण करण्याची योजना केल्याचा आरोप केला. अमेरिकन सैन्य तैनात केल्यास तेहरान प्रत्युत्तर देण्यास तयार आहे, असे ते म्हणाले.

“जोपर्यंत अमेरिकन इराणच्या शरणागतीचा प्रयत्न करतील तोपर्यंत आमचा प्रतिसाद असा आहे की आम्ही कधीही अपमान स्वीकारणार नाही,” तो राष्ट्राला दिलेल्या संदेशात म्हणाला.

अलीकडच्या काही दिवसांत, अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाने हजारो सैन्य पश्चिम आशियामध्ये पाठवले आहे, ज्यामुळे ट्रम्प यांना जमिनीवर आक्रमण करण्याचा पर्याय देण्यात आला आहे.

वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यातील कोणत्याही संभाव्य चर्चेपूर्वी इराणवर हल्ले कमी करण्याचा कोणताही हेतू नाही आणि इस्रायलने 'लष्करी लक्ष्य' म्हणून वर्णन केलेल्या विरोधात हल्ले सुरूच ठेवतील असे इस्त्रायली अधिकाऱ्याने सांगितले.

इस्रायली हल्ले

इस्रायलच्या सैन्याने सांगितले की त्यांनी रविवारी तेहरानसह मध्य आणि पश्चिम इराणवर 140 हून अधिक हवाई हल्ले केले, इतर लक्ष्यांसह बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण साइट्स आणि स्टोरेज सुविधांना मारले.

इराणच्या सरकारी प्रसारमाध्यमांनी सांगितले की, ताब्रिझच्या उत्तरेकडील शहरातील मेहराबाद विमानतळ आणि पेट्रोकेमिकल प्लांटवर हल्ला झाला.

बेरशेबाजवळील दक्षिण इस्रायलमधील एका रासायनिक संयंत्राला क्षेपणास्त्र किंवा क्षेपणास्त्राच्या ढिगाऱ्याचा फटका बसला कारण इस्रायलने इराणकडून अनेक साल्व्होपासून बचाव केला, ज्यामुळे लोकांना “धोकादायक सामग्री” मुळे दूर राहण्याचा अधिकृत इशारा देण्यात आला.

इराणने ऊर्जा धमनी, स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ, जे 20 टक्के जागतिक तेल आणि वायू शिपमेंट वाहून नेले आहे, त्याची प्रभावी नाकेबंदी केल्यामुळे तेलाच्या किमती वाढल्या आहेत आणि जगभरात आर्थिक वेदना पसरल्या आहेत.

सोमवारी आशियामध्ये स्टॉक क्रॅश झाले कारण गुंतवणुकदारांनी प्रदीर्घ आखाती संघर्षासाठी खोदले आहे ज्यात आधीच तेलाच्या किमती विक्रमी मासिक वाढीकडे जात आहेत, ज्यामुळे महागाई वाढली आहे आणि जगभरात मंदीचा धोका आहे. जपानचा निक्की निर्देशांक 4.7 टक्क्यांनी घसरला, तर भारताचा सेन्सेक्स आणि निफ्टी 2 टक्क्यांहून अधिक घसरला, असे मीडियाने म्हटले आहे.

ब्रेंट विक्रमी मासिक वाढीकडे नेत असताना तेलाच्या किमती त्यांचा नफा वाढवण्याच्या तयारीत आहेत. ब्रेंट क्रूड फ्युचर्स USD 3.09 किंवा 2.74 टक्क्यांनी वाढून USD 115.66 प्रति बॅरलवर पोहोचले.

अधिक अमेरिकन सैन्य

शेकडो अतिरिक्त यूएस स्पेशल ऑपरेशन्स कर्मचारी पश्चिम आशियामध्ये दाखल झाले आहेत न्यूयॉर्क टाइम्स रविवारी नोंदवले. उभयचर प्राणघातक हल्ला जहाजावर शुक्रवारी आलेल्या हजारो यूएस मरीनच्या शीर्षस्थानी हे दोन दलांपैकी पहिले आहे, असे अमेरिकन सैन्याने म्हटले आहे.

पेंटागॉन कथितपणे लष्करी पर्यायांवर विचार करत आहे ज्यात ग्राउंड फोर्सचा समावेश असू शकतो, जरी ट्रम्प यांनी आतापर्यंत अशा योजना मंजूर केल्या नाहीत.

त्याने सांगितले फायनान्शिअल टाईम्स रविवारी त्याला “इराणमधील तेल घ्यायचे होते” आणि खार्ग बेटाचे निर्यात केंद्र ताब्यात घेऊ शकत होते. खार्गचा ताबा मिळवण्यासाठी भूदलाची गरज भासेल. हे बेट इराणच्या ९० टक्के तेल निर्यात हाताळते आणि ते ताब्यात घेतल्याने तेहरानच्या अर्थव्यवस्थेवर प्रचंड दबाव आणून इराणच्या ऊर्जा व्यापारात गंभीरपणे व्यत्यय आणण्याची क्षमता अमेरिकेला मिळेल.

तथापि, बहुसंख्य अमेरिकन लोक काही महिन्यांपासून चाललेल्या युद्धाला विरोध करतात ज्याचा शेवट दिसत नाही आणि लष्करी वाढ होण्याची शक्यता आहे. यामुळे प्रदीर्घ संकटाचा धोका निर्माण होऊ शकतो आणि यूएस काँग्रेससाठी नोव्हेंबरच्या मध्यावधी निवडणुकांपूर्वी गेल्या आठवड्यात केवळ 32 टक्के असलेल्या ट्रम्पच्या आधीच कमी मान्यता रेटिंगवर अधिक वजन होऊ शकते.

दरम्यान, येमेनचे इराण-संरेखित हौथी शनिवारी संघर्षात सामील झाले, त्यांनी इस्रायलवर पहिला हल्ले सुरू केले आणि ते लक्ष्य करू शकतील अशी शक्यता वाढवली आणि अशा प्रकारे बाब अल-मंदेब सामुद्रधुनी हा दुसरा महत्त्वाचा शिपिंग मार्ग अवरोधित केला. इस्रायली अधिकाऱ्यांनी रविवारी सांगितले की त्यांनी येमेनमधून सोडलेले दोन ड्रोन रोखले आहेत.