सचिन महाराज पवार

टोकाला गेलेल्या नातेसंबंधांमुळे अनेकांचं रोजचं जगणं कठीण झालं आहे. प्रेमाच्या नावाखाली निर्माण होणारी भावनिक गुंतागुंत, अति-अधीनता आणि सततची असुरक्षितता यांमुळे माणूस आतून तुटत चालला आहे. अशा वेळी संत नामदेव महाराजांचा ‘बाईल आधीन होती जे कां नर...’ हा अभंग या समस्येच्या मुळाशी घेऊन जातो.

बाईल आधीन होती जे कां नर ।

ते म्हणों पामर श्वानरूपें ॥१॥

या ओवीत कोणत्याही नात्यातील वैचारिक गुलामगिरीवर प्रहार आहे. इतिहासात महिलांवर खूप अन्याय झाला आहे, म्हणून या ओळीचा अर्थ घेताना संवेदनशीलता आवश्यक आहे. मुख्य मुद्दा असा, की कोणतीही व्यक्ती, स्त्री असो किंवा पुरुष, स्वतःचं अस्तित्व गमावून दुसऱ्यावर पूर्णपणे अवलंबून राहू लागली तर ते नातं असंतुलित ठरतं.

नेणती स्वहित कामाचिया वृत्ती ।

प्रवृत्ति निवृत्ति सोडोनियां ॥२॥

अति-आसक्तीत माणूस स्वतःचं भलं-वाईट ओळखण्याची क्षमता हरवतो. तो कधी जगापासून तुटतो, तर कधी एका व्यक्तीत इतका गुंततो की कर्तव्य विसरतो. सोशल मीडियामुळे तुलना आणि अपेक्षा वाढतात आणि प्रेम व वेडपट आसक्ती यांतील फरक धूसर होतो.

इष्ट मित्र गुरु ऐसा कैसा भाव ।

सर्वही निर्वाह तेचि एका ॥३॥

एकाच नात्याचं अति-केंद्रीकरण झालं की इतर सर्व नाती आणि जबाबदाऱ्या मागे पडतात. एकाच व्यक्तीवर सर्व भावनिक गरजांसाठी अवलंबून राहणं नात्यात असंतुलन निर्माण करतं. अनेकदा सामाजिक किंवा आर्थिक कारणांमुळे अशा नात्यातून बाहेर पडणं कठीण असतं ही वस्तुस्थिती मान्य करावी लागते.

नाचविले तिणें तैसे ते नाचती ।

माकडाच्या गति गारुड्याच्या ॥४॥

मदाऱ्याच्या इशाऱ्यावर माकड नाचतं, तसं काही नात्यांमध्ये एक व्यक्ती दुसऱ्यावर नियंत्रण ठेवते आणि दुसरी व्यक्ती त्या नियंत्रणाखाली वागते. कुठे जायचं, कुणाशी बोलायचं सगळं दुसऱ्याच्या मर्जीवर चालत असेल, तर ते प्रेम नसून अदृश्य गुलामगिरी आहे. या अवस्थेत अडकलेल्या व्यक्तीला दोष देण्यापेक्षा तिची परिस्थिती समजून घेणं आवश्यक आहे.

नामा म्हणे राजा गुंतला तियेसी ।

शेंबुडातें माशी हालूं नेणे ॥५॥

माशी शेंबडात जशी अडकून सुटण्याच्या प्रयत्नात अधिकच गुंतते, तसंच माणूस चुकीच्या नात्यात अडकतो. आत्मविश्वास कमी होतो, निर्णयक्षमता हरवते आणि माणूस आतून तुटतो. ही अवस्था केवळ वैयक्तिक कमकुवतपणामुळे नसून परिस्थितीमुळेही निर्माण होते.

अखेर, प्रेम करा, पण ‘स्वत्व’ हरवू नका. नातं जपा, पण विवेक गमावू नका. आपल्या क्षमता आणि गुणांना प्रेमाच्या नावाखाली कैद करू नका. समाजातील असमतोल लक्षात घेऊन इतरांकडे सहानुभूतीने पाहा. प्रेम माणसाला पंख देणारं हवं, बेड्या घालणारं नाही. प्रेमात हरवणं सुंदर आहे, पण स्वतःला हरवणं घातक आहे. प्रेम उंचावत नसेल, तर ते प्रेम नाही ती आसक्ती आहे.