उत्तराखंडमध्ये मान्सूनच्या आगमनापूर्वी सरकारने सर्वसामान्यांच्या सुरक्षेसाठी एक मोठे आणि अत्यंत महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. शनिवारी सकाळी 11.46 वाजता राज्यातील लाखो लोकांच्या मोबाईल फोनवर एकाच वेळी 'टेस्ट अलर्ट' वाजला, तेव्हा तो केवळ संदेश नसून भविष्यातील आपत्तींना तोंड देण्यासाठी नव्या सज्जतेचे द्योतक होता. वास्तविक, उत्तराखंडमध्ये 'सेल ब्रॉडकास्टिंग सिस्टम'ची यशस्वी चाचणी घेण्यात आली आहे. केंद्र आणि राज्य सरकारच्या संयुक्त प्रयत्नातून तयार झालेले हे तंत्रज्ञान देवभूमीसाठी वरदानापेक्षा कमी मानले जात आहे.
या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या अंमलबजावणीसाठी राज्य सरकार अनेक दिवसांपासून वकिली करत होते. या यशाबद्दल आनंद व्यक्त करताना मुख्यमंत्री पुष्कर सिंह धामी यांनी केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा आणि दूरसंचार मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया यांचे आभार मानले. उत्तराखंडसारख्या आपत्ती-संवेदनशील राज्यात हे तंत्रज्ञान भविष्यात शेकडो निष्पापांचे प्राण वाचवण्यासाठी उपयुक्त ठरेल, असा विश्वास मुख्यमंत्र्यांनी व्यक्त केला.
उत्तराखंडची भौगोलिक परिस्थिती अशी आहे की इथले हवामान कधी बदलेल हे सांगता येत नाही. विशेषत: पावसाळ्यात दरड कोसळणे, ढग फुटणे अशा घटना घडण्याचा धोका असतो. अशा परिस्थितीत 'सेल ब्रॉडकास्टिंग सिस्टीम' गेम चेंजर ठरेल. मुख्यमंत्री पुष्कर सिंह धामी म्हणाले की, हे तंत्रज्ञान चारधाम यात्रेला येणारे भाविक आणि स्थानिक रहिवाशांसाठी सुरक्षेचा अतिरिक्त स्तर म्हणून काम करेल. पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी ही यंत्रणा कार्यान्वित करण्याला सरकारचे प्राधान्य असल्याचे बोलले जात आहे, जेणेकरून काही अनुचित प्रकार घडल्यास नागरिकांना सावरण्याची संधी मिळेल.
खरेतर, उत्तराखंडने राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) आणि C-DOT यांच्या सहकार्याने या तंत्रज्ञानाच्या लवकर अंमलबजावणीसाठी आपली भूमिका प्रभावीपणे मांडली होती. परिणामी, शनिवारी देशभरात तसेच उत्तराखंडमध्ये त्याची यशस्वी चाचणी पूर्ण झाली.
आता प्रश्न पडतो की हे तंत्रज्ञान सामान्य संदेशवहनापेक्षा वेगळे कसे आहे? वास्तविक, सामान्य संदेश नेटवर्क जाम किंवा विलंबांच्या अधीन असतात, परंतु सेल ब्रॉडकास्टिंग थेट मोबाइल टॉवरद्वारे कार्य करते. आपत्ती व्यवस्थापन सचिव विनोद कुमार सुमन यांनी सविस्तरपणे सांगितले की, एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रात कोणताही धोका निर्माण झाल्यास त्या भागातील मोबाइल टॉवरच्या कक्षेत येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला आपोआप ही सूचना मिळेल. यासाठी कोणाचा मोबाईल नंबर फीड करणे आवश्यक नाही.
या तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे 'लोकेशन-बेस्ड अलर्ट'. समजा चमोलीच्या विशिष्ट भागात ढग फुटण्याचा किंवा अचानक पूर येण्याचा धोका असेल तरच त्या भागातील लोकांना सतर्क केले जाईल. यामुळे अनावश्यक गोंधळ निर्माण होणार नाही. याव्यतिरिक्त, प्रणाली अत्यंत अचूक आणि प्रभावी आहे कारण ती स्थान-विशिष्ट आहे. यासाठी उत्तराखंड आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (USDMA) च्या तज्ज्ञांनीही विशेष प्रशिक्षण घेतल्याचे सांगण्यात येत आहे.
राज्याचे आपत्ती व्यवस्थापन आणि पुनर्वसन मंत्री मदन कौशिक यांनी या उपक्रमाचे कौतुक केले असून त्याला 'गेम चेंजर' म्हटले आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यासच आपत्तीचा धोका कमी होऊ शकतो, असे ते म्हणाले. दुर्गम भागात माहिती पोहोचण्यास उशीर होतो, त्यामुळे जीवितहानी होण्याचा धोका वाढतो असे अनेकदा दिसून येते. मात्र आता या सेल ब्रॉडकास्टिंग सिस्टीमच्या माध्यमातून समाजातील शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत वेळेवर इशारा देता येणार आहे.
USDMA ने या तंत्रज्ञानाद्वारे अलर्ट पाठवण्याची सर्व तयारी पूर्ण केली असल्याचे राज्य सरकारचे म्हणणे आहे. एनडीएमए आणि सी-डॉट यांच्या मार्गदर्शनाखाली तज्ज्ञांनी आपले प्रशिक्षण पूर्ण केले आहे, जेणेकरून प्रत्यक्ष आपत्तीच्या वेळी विलंब होण्यास वाव राहणार नाही.
एकूणच, मान्सूनच्या आव्हानांपुढे उत्तराखंडने तांत्रिकदृष्ट्या स्वतःला मजबूत केले आहे. येत्या काही दिवसांत या व्यवस्थेमुळे चारधाम यात्रेकरूंचा आत्मविश्वास तर वाढेलच, शिवाय दरवर्षी आकाशीय आपत्तीच्या छायेत जगावे लागलेल्या डोंगरात राहणाऱ्या गावकऱ्यांसाठी सुरक्षेची नवी आशा निर्माण होईल.
