Indian Currency Notes: व्यवहार करताना अनेकदा आपण नोटा हाताळतो. या नोटा अनेकदा हातात घेतो. दुकानात सामान खरेदीसाठी अथवा रिक्षाचे भाडे देताना, मित्रांसोबत नाष्टा करताना नोटांचा वापर आपण करतो. नोटबंदीनंतर काही नवीन नोटा बाजारात आल्या आहेत. जुन्या आणि नवीन नोटा रोजच्या व्यवहारात आहेत. खिशात, वॉलेटमधील नोट ही कशापासून तयार होते? हे अनेकांना माहिती नाही. अनेकांच्या मनात काही तर्क असतात, त्यावरून ही नोट या गोष्टीपासून तयार करण्यात आली आहे असे त्यांना वाटते. पण अनेकांचा हा अंदाज चुकतो.

कागद हे उत्तर तर चूक

अनेकांच्या मनात हा प्रश्न विचारताच उत्तर कागद आले असेल. तर ते उत्तर साफ चुक आहे. 99 टक्के लोक असं चुकीच उत्तर देतात. तुमच्या खिशातील कडकडीत नोटा या कागदापासून तयार होत नाही. भारतीय रिझर्व्ह बँकेनुसार, भारतीय चलनी नोटा या कागदापासून नाही तर 100 टक्के कॉटन फायबर म्हणजे कापसापासून तयार होतात. हा कॉटन पेपर सामान्य लाकडापासून तयार झालेल्या कागदपासून वेगळा असतो. त्यामुळेच तुमची नोट अनेक वर्षे इतकी हाताळूनही लवकर खराब होत नाही. ती लवचिक असते. टिकाऊ ठरते.

अशा तयार होतात नोटा

सामान्य कागदात मुख्यतः लाकडाच्या लगद्यापासून तयार केलेल्या कागदाचा वापर होतो. हा कागद स्वस्त असला तरी फार टिकाऊ नसतो. तर चलनी नोटांसाठी वापरला जाणारा कॉटन पेपर हा कापसापासून तयार करण्यात येतो. काही नोटांमध्ये 75 टक्के कॉटन आणि 25 टक्के लिनेनचा वापर करण्यात येतो. पण RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार नोटा तयार करण्यासाठी 100 टक्के कापसाचा वापर करण्यात येतो. त्यामुळे नोट टिकाऊ राहते.

कुठे छापल्या जातात नोटा?

नोटा छापण्याची प्रक्रिया अत्यंत गोपनीय आणि अत्याधिक सुरक्षित कारखान्यात होते. भारतात चार ठिकाणी मुख्यतः नोटा छापण्यात येतात. यामध्ये महाराष्ट्रातील नाशिक, मध्य प्रदेशातील देवास, पश्चिम बंगालमधील सल्बोनी आणि कर्नाटक राज्यातील म्हैसूर येथील प्रिंटिंग प्रेसचा समावेश आहे. येथे कापसापासून पेपर शीट्स तयार होऊन नोटा छापल्या जातात. याठिकाणी कडक सुरक्षा व्यवस्था असते.

नोटा बदलण्यासाठी आरबीआयचे (RBI)काही नियम आहे. या नोटावर आरबीआयच्या गव्हर्नरचे हस्ताक्षर, गांधीजीचा वॉटरमार्क आणि श्रेणी क्रमांक बघणे आवश्यक आहे. जर नोटांवर हे सुरक्षा मानक असतील तर बँक नोट बदलून देतात.