मुंबई : पश्चिम आशियातील तणावाच्या पार्श्वभूमीवर पंतप्रधान Narendra Modi यांनी देशवासीयांना एक वर्ष सोन्याची खरेदी टाळण्याचं आवाहन केल्यानंतर सोनं पुन्हा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आलं आहे. गुंतवणूक, दागिने, केंद्रीय बँकांचे राखीव साठे आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञान यासाठी वापरला जाणारा सोनं हा जगातील सर्वात मौल्यवान धातूंपैकी एक आहे. पण हे सोनं नेमकं तयार कसं होतं आणि पृथ्वीच्या गर्भातून आपल्या हातातल्या दागिन्यांपर्यंत कसं पोहोचतं, हे जाणून घेणं अत्यंत रोचक आहे.
सोनं पृथ्वीवर निर्माण झालेलं नाही. ते अब्जावधी वर्षांपूर्वी विश्वातील महाविस्फोटक घटनांमधून तयार झालं आणि पृथ्वीच्या निर्मितीदरम्यान खडकांमध्ये साठलं. त्यानंतर आधुनिक खाणकाम आणि शुद्धीकरण प्रक्रियेतून हे मौल्यवान धातू मिळवलं जातं.
वैज्ञानिकदृष्ट्या सोनं पृथ्वीवर तयार होत नाही. ते अब्जावधी वर्षांपूर्वी सुपरनोव्हा स्फोट आणि न्यूट्रॉन स्टारच्या टकरींसारख्या खगोलीय घटनांमध्ये निर्माण झालं. नंतर पृथ्वी तयार होताना हे धातू तिच्या खडकांमध्ये साठले.
1. शोधमोहीम (Exploration) - भूवैज्ञानिक नमुने, ड्रिलिंग आणि उपग्रह सर्वेक्षणाद्वारे सोन्याचे साठे शोधले जातात.
2. खाणकाम (Mining) - Mining Engineering दोन प्रमुख पद्धती:
Open Pit Mining (मोठा खुला खड्डा)
Underground Mining (भूमिगत बोगदे)
3. क्रशिंग आणि ग्राइंडिंग - खडक छोटे करून बारीक पूड तयार केली जाते.
4. रासायनिक प्रक्रिया - सायनाइड लीचिंग, कार्बन-इन-पल्प किंवा ग्रॅव्हिटी सेपरेशनद्वारे सोनं वेगळं केलं जातं.
5. स्मेल्टिंग - उच्च तापमानात वितळवून अशुद्धी काढली जाते.
6. रिफायनिंग - 99.5% ते 99.99% शुद्ध सोनं तयार केलं जातं.
7. बुलियन बार - शुद्ध सोन्याचे बार किंवा नाणी तयार केली जातात.
अनेक खाणींमध्ये एका टन खडकातून फक्त 1 ते 5 ग्रॅम सोनं मिळतं. उच्च दर्जाच्या खाणींमध्ये हे प्रमाण अधिक असू शकतं.
दागिन्यांची मागणी, गुंतवणूक आणि रिफायनिंग उद्योगामुळे खालील देश मोठ्या प्रमाणावर सोनं आयात करतात:
भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या ग्राहक बाजारांपैकी एक आहे. भारतात दागिने, लग्नसमारंभ आणि गुंतवणुकीसाठी सोन्याची मोठी मागणी असते.
तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार मानवजातीने आतापर्यंत सुमारे 2.1 लाख मेट्रिक टनांहून अधिक सोनं खाणीतून काढलं आहे.
वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या (World Gold Council) माहितीनुसार, अनेक देशांच्या केंद्रीय बँका चलन स्थैर्य आणि आर्थिक सुरक्षिततेसाठी मोठ्या प्रमाणावर सोनं राखीव ठेवतात.
सोनं हा केवळ दागिन्यांसाठी वापरलं जाणारा धातू नाही, तर जागतिक अर्थव्यवस्था, गुंतवणूक, तंत्रज्ञान आणि राष्ट्रांच्या आर्थिक सुरक्षिततेचं प्रतीक आहे. पृथ्वीच्या गर्भातून खडकांमध्ये दडलेलं हे धातू अत्यंत जटिल खाणकाम आणि शुद्धीकरण प्रक्रियेतून आपल्या हातातल्या सोन्याच्या बिस्किटापर्यंत पोहोचतं.
