उत्तर प्रदेशातील बुंदेलखंड (Bundelkhand) म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर केवळ शौर्य, पराक्रम आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष एवढंच चित्र उभं राहतं. परंतु, आता याच बुंदेलखंडची ओळख इथल्या ग्रामीण महिला आपल्या जिद्दीच्या आणि उद्योजकतेच्या (Entrepreneurship) जोरावर बदलत आहेत. बांदा (Banda) जिल्ह्यातील बबेरू परिसरातील कुमहेडा गावच्या रहिवासी शिल्पा कुशवाहा (Shilpa Kushwaha) यांनी या बदलाची एक अत्यंत प्रेरणादायी कहाणी लिहिली आहे.
एकेकाळी घराच्या चार भिंती आणि चूल-मूल यापुरत्या मर्यादित असलेल्या शिल्पा आज परिसरातील शेकडो महिलांसाठी आदर्श बनल्या असून, त्यांनी बुंदेली चवीला बाजारपेठेत एक नवी ओळख मिळवून दिली आहे.
'देहाती' ब्रँडचा बाजारात डंका आणि महिलांना रोजगार
शिल्पा कुशवाहा या गावात 'प्रगती महिला स्वयंसहायता समूह' (बचत गट) चालवतात, ज्यामध्ये सध्या ११ महिला सक्रियपणे काम करत आहेत. या समूहातील महिला बुंदेलखंडमधील अत्यंत प्रसिद्ध आणि पौष्टिक अशा 'कठिया गव्हापासून' (Kathia Wheat) दलिया तयार करतात.
याशिवाय, घरगुती पद्धतीचे लोणचे, सत्तू, अस्सल मसाले आणि बुंदेलखंडचा पारंपरिक पाचक मसाला ‘बुकनू’ (Buknu) देखील बनवला जातो. शिल्पा यांनी या सर्व उत्पादनांना ‘देहाती’ (Dehati) हे ब्रँड नाव देऊन बाजारात आणले आहे. विशेष म्हणजे, या उत्पादनांच्या निर्मितीपासून ते पॅकेजिंग आणि मार्केटिंगपर्यंतची सर्व जबाबदारी महिला स्वतः सांभाळतात. या कष्टामुळे समूहातील महिला आज सन्मानाने स्वतःची उपजीविका चालवत आहेत.
संघर्षातून यशाचा मार्ग: २० हजारांवरून लाखो रुपयांचे उड्डाण
शिल्पा कुशवाहा यांच्या या प्रवासाला 'उत्तर प्रदेश राज्य ग्रामीण आजीविका मिशन' (UPSRLM) अंतर्गत मिळालेल्या प्रशिक्षणामुळे एक नवी दिशा मिळाली. एका साध्या गृहिणीपासून ते कुशल व्यावसायिक बनण्याचा त्यांचा प्रवास सोपा नव्हता.
शिल्पा यांनी सांगितले की, २०१४ मध्ये त्यांनी पहिल्यांदा कठिया गव्हाचा दलिया बनवण्यास सुरुवात केली होती, पण सुरुवातीला तो बाजारात विकणे हे सर्वात मोठे आव्हान होते. तरीही त्यांनी हार न मानता गावोगावी आणि बाजारात फिरून स्वतः उत्पादने विकली.
पुढे २०२० मध्ये त्यांनी औपचारिकपणे बचत गटाची स्थापना केली. सरकारकडून सुरुवातीला समूहाला २०,००० रुपयांचे कर्ज मिळाले. व्यवसाय वाढू लागल्याने नंतर ३० हजार, ५० हजार आणि अखेर २ लाख रुपयांचे लोन मिळाले. या आर्थिक मदतीमुळे त्यांना आपल्या व्यवसायाचा विस्तार (Business Expansion) करणे शक्य झाले.
दरमहा २० हजारांचा शुद्ध नफा
आज या बचत गटात ११ महिला कायमस्वरूपी काम करत आहेत, तर गावातील इतर दोन डझनहून अधिक महिला गरजेनुसार या कामात मदत करतात. शिल्पा यांच्या माहितीनुसार, सर्व खर्च वजा जाता त्यांना दरमहा सुमारे २०,००० रुपयांचा शुद्ध नफा मिळतो. तसेच समूहाशी जोडलेल्या इतर महिलांना ३ ते ४ हजार रुपयांचे मासिक उत्पन्न मिळत आहे. शिल्पा कुशवाहा यांची ही कौतुकास्पद मोहीम केवळ त्यांनाच आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करत नसून, गावातील अनेक कुटुंबांच्या घरात आनंदाचा प्रकाश पसरवत आहे.
सेंद्रिय आणि घरगुती (Organic & Homemade) उत्पादनांची मागणी बाजारात वाढलेली असताना, शिल्पा कुशवाहा यांच्या 'देहाती' ब्रँडच्या उत्पादनांना मोठ्या शहरांमधील प्रदर्शनांमध्ये आणि ऑनलाईन प्लॅटफॉर्म्सवर ग्राहकांकडून उत्तम प्रतिसाद मिळत आहे.
