आजच्या काळात सोशल मीडिया हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत मोबाईल हातात असतो. फेसबुक, इंस्टाग्राम, व्हॉट्सअॅप, युट्यूब यांसारख्या माध्यमांमुळे जग खूप जवळ आलं आहे. पण प्रश्न असा आहे की, सोशल मीडिया खरंच संवाद वाढवत आहे की तो माणसांमध्ये दुरावा निर्माण करत आहे?
पूर्वी संवादासाठी पत्र, फोन किंवा प्रत्यक्ष भेट यावर अवलंबून राहावं लागायचं. आज मात्र एका सेकंदात संदेश पाठवता येतो, व्हिडिओ कॉल करता येतो, माहिती मिळवता येते. त्यामुळे सोशल मीडिया हा संवादाचा प्रभावी मार्ग ठरला आहे. पण त्याच वेळी याच माध्यमामुळे गैरसमज, अफवा आणि भावनिक दुरावा वाढताना दिसतो. त्यामुळे सोशल मीडियाचा प्रभाव दोन्ही बाजूंनी पाहणं महत्वाचं ठरत आहे.
सोशल मीडिया संवाद वाढवतो कसा?
पहिलं म्हणजे जगाशी संपर्क सोपा झाला आहे. देश-विदेशात राहणाऱ्या नातेवाईकांशी, मित्रांशी संवाद ठेवणं आता सहज शक्य आहे. दुसरं म्हणजे माहितीचा वेग प्रचंड वाढला आहे. बातम्या, शैक्षणिक माहिती, सरकारी योजना, सामाजिक घडामोडी काही सेकंदांत लोकांपर्यंत पोहोचतात. तिसरं म्हणजे अनेकांना आपली कला दाखवण्याची संधी मिळाली आहे. तळागाळाचे कलाकार, छोटे उद्योजक, विद्यार्थी, गृहिणी यांना सोशल मीडियामुळे ओळख मिळाली आहे. चौथं म्हणजे सामान्य माणसाचा आवाज मजबूत झाला आहे. समस्या, तक्रारी आणि विचार थेट लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचं साधन सोशल मीडिया बनला आहे.
विसंवाद वाढण्यामागची कारणं
सोशल मीडियाचा अतिरेक हा आज मोठी समस्या बनली आहे. एकाच घरात राहूनही लोक एकमेकांशी बोलण्याऐवजी मोबाईलमध्ये गुंतलेले असतात. यामुळे कौटुंबिक संवाद कमी होत आहे. खोट्या बातम्या आणि अफवा पसरवण्याचं माध्यमही सोशल मीडिया बनला आहे. चुकीची माहिती समाजात तणाव निर्माण करते. मानसिक आरोग्यावरही परिणाम दिसतो. लाईक्स, फॉलोअर्स आणि तुलना यामुळे अनेक तरुण नैराश्य, असुरक्षितता आणि एकटेपणाचा अनुभव घेत आहेत. सायबर गुन्हेगारी, फसवणूक आणि गोपनीयतेचा धोका देखील वाढला आहे. त्यामुळे सोशल मीडिया जितका फायदेशीर आहे, तितकाच धोकादायकही ठरू शकतो.
योग्य वापर हाच खरा उपाय
सोशल मीडिया स्वतः चांगला किंवा वाईट नाही, तर त्याचा वापर कसा केला जातो, हे महत्त्वाचं आहे. संवाद वाढवण्यासाठी, माहिती मिळवण्यासाठी आणि सकारात्मक गोष्टींसाठी सोशल मीडिया वापरला, तर तो समाजासाठी उपयुक्त ठरतो. पण जर त्याचा वापर अफवा, द्वेष, तुलना आणि वेळेच्या अपव्ययासाठी केला, तर तो नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण करतो. आज गरज आहे ती संतुलनाची. मोबाईल आणि सोशल मीडिया महत्त्वाचे आहेत, पण प्रत्यक्ष संवाद, नाती आणि मानवी संबंध त्याहून अधिक महत्त्वाचे आहे.
सोशल मीडिया हा आधुनिक युगातील शक्तिशाली माध्यम आहे. तो माणसांना जोडूही शकतो आणि तोडूही शकतो. त्यामुळे सोशल मीडियाला दोष देण्याऐवजी, त्याचा समजूतदार वापर करणं हीच काळाची गरज आहे. संवाद टिकवायचा असेल, तर स्क्रीनपेक्षा माणसाला अधिक महत्त्व द्यावं लागेल.
