इतिहासाच्या पुस्तकांत आपण मोठमोठ्या साम्राज्यांच्या उदय आणि पतनाच्या कथा वाचतो. मात्र काही ठिकाणे अशी असतात जी स्वतःच्या कुशीत हजारो वर्षांचा इतिहास जपून ठेवतात. अशाच ठिकाणांपैकी एक म्हणजे जेरिको. जगातील सर्वात जुने ‘जिवंत शहर’ म्हणून ओळखले जाणारे स्थान.

जेरिकोची कहाणी सुमारे 9000 इ.स.पूर्व काळापासून सुरू होते. म्हणजेच आजपासून तब्बल 11 हजार वर्षांपूर्वी येथे मानवाने स्थायिक होण्यास सुरुवात केली. जगातील इतर भागांत मानव अजून प्राथमिक जीवनशैली शिकत असताना, जेरिकोमध्ये मात्र वस्ती, शेती आणि समाजरचना विकसित होत होती. विशेष म्हणजे, तेव्हापासून आजपर्यंत येथे कधीच पूर्णतः ओसाडपणा आलेला नाही.

भूगोलाचा चमत्कार

आजचा जेरिको वेस्ट बँक या भागात, फिलिस्तीनमध्ये वसलेला आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे 850 फूट खाली असल्याने हे जगातील सर्वात खालच्या पातळीवर वसलेले शहर मानले जाते. चारही बाजूंनी उष्ण वाळवंट असूनही, येथे ‘एन एस-सुल्तान’ नावाचा झरा आहे. याच जलस्रोतामुळे जेरिको वाळवंटातील हिरवळीत रूपांतरित झाले.

पुरातत्त्वज्ञांच्या मते, जेरिको म्हणजे जणू ‘लेयर केक’सारखे आहे. येथे उत्खनन करताना इतिहासाच्या तब्बल 20 थर सापडतात. वरच्या थरात ओटोमन साम्राज्य, त्याखाली रोमन संस्कृतीचे अवशेष आणि सर्वात खालच्या थरात प्राचीन दगडी साधने आढळतात.

पहिली स्थिर मानवी वस्ती

जेरिकोमध्ये सर्वप्रथम स्थायिक झालेले लोक ‘नटूफियन’ म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी भटक्या जीवनशैलीचा त्याग करून एकाच ठिकाणी राहण्याची पद्धत सुरू केली. येथे मोठे धान्यसाठे, भिंती आणि गोलाकार घरे सापडली आहेत. हे मानवाच्या पहिल्या संघटित समाजाचे उदाहरण मानले जाते.

जेरिकोने अनेक युगांचा प्रवास पाहिला आहे. नवपाषाण युगापासून ते कांस्ययुगात येथे कनानी संस्कृती फुलली. पुढे सिकंदर महान यांच्या काळातही हे शहर महत्त्वाचे केंद्र होते. रोमन काळात येथे आलिशान व्हिला, बागा आणि जलव्यवस्था उभारली गेली. नंतर बायझंटाइन आणि इस्लामी काळात येथे चर्च आणि भव्य महाल उभारले गेले.

आजचा आधुनिक जेरिको

आज जेरिको एक आधुनिक शहर बनले आहे. येथे पर्यटक केबल कारमधून शहराचे दर्शन घेतात. हे युनेस्को मान्यताप्राप्त वारसा स्थळ आहे. जुन्या मातीच्या घरांऐवजी आता येथे आधुनिक इमारती, कॅफे आणि रिसॉर्ट्स दिसतात. ‘खजुरांचे शहर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जेरिकोमध्ये आजही शेती आणि व्यापार हे मुख्य व्यवसाय आहेत.