भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी एक धक्कादायक आणि भीतीदायक बातमी समोर येत आहे. देशातील बँकिंग क्षेत्रात अचानक रोखीचा मोठा तुटवडा निर्माण झाला आहे. ताज्या आकडेवारीनुसार, गेल्या 15 दिवसांत लोकांनी बँकांमधून सुमारे 61,000 कोटी रुपयांची मोठी रक्कम काढली आहे. बँकांमधून पैसे काढण्याच्या या आंधळ्या शर्यतीने तज्ज्ञांची चिंता वाढवली आहे. याकडे भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी 'टाइम बॉम्ब' म्हणून पाहिले जात आहे, ज्यावर वेळीच नियंत्रण न ठेवल्यास बँकिंग रचनेला हादरे बसू शकतात.
एवढ्या मोठ्या प्रमाणात रोकड अचानक बँकिंग व्यवस्थेतून बाहेर पडणे ही काही सामान्य घटना नाही. यामागे अनेक प्रमुख कारणे असू शकतात, असे आर्थिक विश्लेषकांचे मत आहे. पहिले कारण म्हणजे निवडणुकीच्या काळात रोख रकमेची वाढलेली मागणी आणि दुसरे कारण संभाव्य वाढत्या महागाईमध्ये सुरक्षित गुंतवणुकीऐवजी रोख रक्कम ठेवण्याचा लोकांना प्रलोभन. याशिवाय लग्नाच्या मोसमातही मोठ्या प्रमाणावर पैसे काढले जात आहेत, परंतु 61,000 कोटी रुपयांचा आकडा अपेक्षेपेक्षा खूपच जास्त आहे. या परिस्थितीमुळे बँकांसमोर 'लिक्विडिटी' म्हणजेच रोख रकमेचे मोठे संकट निर्माण झाले आहे.
जेव्हा लोक बँकांमधून मोठ्या प्रमाणात पैसे काढतात आणि ते परत जमा करत नाहीत, तेव्हा बँकांची कर्ज देण्याची क्षमता कमी होते. याला बँकिंग भाषेत 'लिक्विडिटी डेफिसिट' म्हणतात. बँकांकडे पैसे नसतील तर व्याजदर वाढतील, त्यामुळे गृहकर्ज, कार लोन आणि वैयक्तिक कर्जे महाग होतील. ही परिस्थिती गुंतवणुकीत अडथळा आणते आणि शेवटी जीडीपी वाढ मंदावते. त्यामुळे तज्ज्ञ याला अर्थव्यवस्थेसाठी मोठा धोका मानत आहेत.
रोख रकमेच्या या मोठ्या प्रमाणात काढण्याने रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाची (RBI) झोप उडाली आहे. आता बाजारातील पैशांचा समतोल राखण्यासाठी आरबीआयला हस्तक्षेप करावा लागू शकतो. हाच कल कायम राहिला तर बाजारात महागाई वाढण्याचा धोका आहे. सध्या परिस्थिती अशी आहे की, बँकांना त्यांच्या दैनंदिन गरजा भागवण्यासाठीही संघर्ष करावा लागत आहे. आता या 'कॅश क्रायसिस'चा सामना करण्यासाठी मध्यवर्ती बँक रेपो दर किंवा इतर आर्थिक साधनांचा कसा वापर करते हे पाहायचे आहे.
